Theo chuyên gia, không còn nhìn thấy tiền mặt rời khỏi ví khiến người trẻ ngày càng khó cảm nhận số tiền đã chi ra. Ảnh: Thu Trang/Mekong ASEAN

Cầm tờ tiền mệnh giá 500.000 đồng để mua một ly trà sữa giá 40.000 đồng, người mua có thể ngần ngại vì phải đổi tờ tiền mệnh giá lớn. Nhưng nếu chỉ cần quét mã thanh toán, quyết định mua có thể trở nên dễ dàng hơn.

Ví dụ được PGS.TS Nguyễn Bích Ngân, Trưởng bộ môn Ngân hàng số, Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, đưa ra tại tọa đàm “Chạm số - Sống xanh” ngày 12/10 trong khuôn khổ Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026 cho thấy, một khía cạnh khác của sự thuận tiện: thao tác trả tiền nhanh hơn, nhưng cảm giác về số tiền đã chi có thể mờ nhạt hơn.

Theo bà Ngân, khi dùng tiền mặt, người mua nhìn thấy tiền trong ví vơi đi. Với thẻ hoặc điện thoại, sự thay đổi số dư tài khoản ít được cảm nhận trực tiếp.

"Chúng ta không cảm nhận được nỗi đau chi trả như khi sử dụng tiền mặt, bởi số dư trong tài khoản ngân hàng giảm xuống không tạo ra cảm giác rõ ràng như việc nhìn thấy tiền trong ví vơi đi," bà phân tích.

Khoảng dừng trước một quyết định mua hàng

Bà Ngân cho rằng, việc ít cảm nhận "nỗi đau chi trả" là một trong những yếu tố khiến người tiêu dùng dễ mua những món đồ không thực sự cần thiết hoặc chi tiêu vượt nhu cầu. Khi phương thức thanh toán ngày càng thuận tiện, khả năng tự kiểm soát cũng cần được nâng lên.

Dẫn một khảo sát về hành vi tiêu dùng, bà cho biết hơn 50% người trẻ dưới 35 tuổi thanh toán không dùng tiền mặt khoảng năm lần mỗi ngày. Sự thuận tiện trong mua sắm vì thế cần đi cùng những giới hạn tài chính rõ ràng.

Trước các chương trình khuyến mại, giảm giá và ưu đãi trực tuyến diễn ra liên tục, bà khuyến nghị sinh viên không vội mua chỉ vì sợ bỏ lỡ cơ hội.

Trước những chương trình khuyến mại, giảm giá hoặc ưu đãi mua sắm trực tuyến diễn ra liên tục, người trẻ không nên vội vàng quyết định chỉ vì sợ bỏ lỡ cơ hội. Các bạn nên chậm lại một chút. Nếu đang muốn mua một món đồ, hãy đặt điện thoại xuống, đi ngủ qua một đêm rồi sáng hôm sau cân nhắc lại xem mình có thực sự cần sản phẩm đó hay không?

PGS.TS Nguyễn Bích Ngân, Trưởng bộ môn Ngân hàng số, Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng

Khoảng dừng giúp người mua đánh giá nhu cầu thực tế, thay vì quyết định theo cảm xúc nhất thời. Cùng với đó, theo bà Ngân sinh viên nên phân chia ngân sách thành những khoản riêng theo từng mục đích, tương tự các “hũ” tài chính hoặc phong bì. Khi xác định trước số tiền dành cho từng nhu cầu, người dùng dễ giới hạn mức chi và tránh dành quá nhiều cho mua sắm không thiết yếu.

Các công cụ quản lý chi tiêu trên ứng dụng ngân hàng, ví điện tử có thể hỗ trợ theo dõi ngân sách, phân nhóm khoản chi và kiểm soát dòng tiền. Bà Ngân cũng đề nghị xem lại sao kê định kỳ, chẳng hạn mỗi tuần một lần, để xác định khoản chưa hợp lý và điều chỉnh cho tuần tiếp theo.

Từ trải nghiệm cá nhân, Phạm Thùy Dương - Đại sứ Du lịch và Môi trường, chia sẻ cô từng có thời gian mua sắm khá nhiều. Để thay đổi, cô áp dụng quy tắc 24 giờ: thêm sản phẩm vào giỏ hàng nhưng chưa đặt mua ngay.

Sau một ngày, nếu vẫn thấy món đồ cần thiết và phù hợp nhu cầu, cô mới thanh toán. Theo Thùy Dương, cách này giúp hạn chế đáng kể quyết định mua theo cảm xúc, giảm số sản phẩm không cần thiết và tiết kiệm chi phí.

Theo cô, bên cạnh lựa chọn hình thức thanh toán phù hợp, người trẻ cần chú ý đến việc tái sử dụng những món đồ sẵn có, nhìn lại những gì mình đang có thể tiếp tục sử dụng thay vì liên tục mua mới.

"Việc mua sắm quá nhiều không chỉ dẫn đến lãng phí mà còn làm gia tăng áp lực lên tài nguyên và môi trường. Vì vậy, tái sử dụng đồ dùng là cách thiết thực để mỗi người điều chỉnh thói quen tiêu dùng, tận dụng tốt hơn những sản phẩm đã có và hạn chế phát sinh chất thải không cần thiết," Thùy Dương chia sẻ.

Khi tốc độ khiến người dùng bỏ qua kiểm chứng

Khoảng dừng trước giao dịch còn có ý nghĩa đối với an toàn tài chính. Theo PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, Phó Trưởng khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Ngoại thương, mã QR giúp người dùng không phải nhập thủ công đường dẫn dài hoặc số tài khoản. Tuy nhiên, sự tiện lợi đôi khi dẫn đến chủ quan, bỏ qua bước kiểm tra và tạo cơ hội cho kẻ gian lợi dụng.

Ông nêu những thủ đoạn như dán đè mã QR giả tại điểm bán hoặc gửi đường dẫn độc hại. Nếu không kiểm tra tên người thụ hưởng và địa chỉ trang web, người dùng có thể chuyển tiền vào tài khoản của kẻ gian hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm.

"Vì vậy, nguyên tắc quan trọng khi thanh toán số là ‘Delay to check’ - chậm lại một chút để kiểm tra. Trước khi xác nhận giao dịch, cần quan sát xem mã QR có dấu hiệu bị dán đè hay không, đối chiếu tên người nhận tiền với thông tin của cửa hàng và cảnh giác với những trang web yêu cầu cung cấp dữ liệu bất thường," ông Dũng lưu ý.

Việc cấp quyền cho ứng dụng cũng cần được cân nhắc. Theo ông, một số dịch vụ cần thông tin vị trí để hoạt động, nhưng yêu cầu truy cập liên tục 24/24 mà không có lý do hợp lý là điều người dùng cần xem xét.

Dữ liệu về địa điểm, thời gian và tần suất di chuyển có thể tiết lộ thói quen sinh hoạt. Khi được ghép với số căn cước, ngày sinh hoặc nhà mạng đang sử dụng, những mảnh thông tin này có thể trở thành chất liệu cho kịch bản lừa đảo có vẻ đáng tin.

Ông Dũng dẫn ví dụ cuộc gọi giả danh công an nhắc đến địa điểm người dùng vừa đi qua, hoặc mạo danh nhân viên nhà mạng thông báo số điện thoại liên quan đến tài khoản bất minh. Chi tiết cụ thể có thể khiến người nhận hoang mang và làm theo yêu cầu.

Trong tình huống đó, ông khuyến nghị giữ bình tĩnh, chủ động xác minh qua ngân hàng, nhà mạng hoặc công an địa phương bằng kênh chính thống; không cung cấp thông tin bảo mật hoặc chuyển tiền khi chưa xác thực danh tính người gọi.

PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, Phó Trưởng khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Ngoại thương. Ảnh: BTC

Chia sẻ thêm về vấn đề này, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, phân tích sâu hơn về khoảng cách giữa thành thạo công nghệ và khả năng nhận diện rủi ro. Sinh viên nhanh nhạy với thiết bị, thường xuyên sử dụng nền tảng trực tuyến nhưng vẫn có thể thiếu kinh nghiệm đánh giá tình huống phức tạp.

Theo ông, thói quen xử lý thông tin quá nhanh khiến một số người truy cập, đăng ký ngay khi thấy đường dẫn học bổng, tuyển dụng “việc nhẹ lương cao”, chương trình hoàn tiền hoặc cơ hội tài trợ mà chưa kiểm chứng.

"Tội phạm công nghệ cao thường khai thác những đặc điểm tâm lý vốn có của con người để xây dựng các kịch bản lừa đảo. Đó có thể là lòng tham trước những lợi ích hấp dẫn, nỗi sợ hãi khi bị đe dọa, sự thương cảm hay tình cảm dành cho người khác. Bằng cách đánh vào cảm xúc, các đối tượng tìm cách khiến nạn nhân mất bình tĩnh, giảm khả năng suy xét và làm theo những yêu cầu của chúng," ông Hiếu cho biết.

Ông lưu ý ba dấu hiệu cảnh báo: thông tin gây sốc, thúc ép hành động ngay và yêu cầu giữ bí mật, không trao đổi với người thân hoặc cơ quan chức năng. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, người dùng cần dừng thao tác và xác minh.

Thay vì cố ghi nhớ mọi kịch bản lừa đảo, ông đề nghị rèn kỹ năng phản ứng theo nguyên tắc “Dừng - Ngắt - Kiểm - Lưu”. Dừng ngay các thao tác đang thực hiện; ngắt liên lạc với đối tượng và ngừng truy cập đường link đáng ngờ; kiểm tra, xác minh sự việc qua các kênh chính thức.

Nếu đã cung cấp thông tin tài khoản hoặc mã OTP, cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng qua số điện thoại hoặc ứng dụng chính thức để yêu cầu khóa tài khoản, thẻ hoặc các dịch vụ có nguy cơ bị chiếm đoạt. Nếu đã chuyển tiền, cần báo ngay cho ngân hàng để đề nghị hỗ trợ và trình báo cơ quan công an càng sớm càng tốt.

"Đồng thời, lưu giữ các bằng chứng như tin nhắn, số điện thoại, đường link, thông tin tài khoản nhận tiền và biên lai giao dịch để phục vụ việc xác minh. Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng khác là tuyệt đối không bán, cho thuê hoặc để người khác sử dụng tài khoản ngân hàng của mình. Tài khoản đứng tên cá nhân có thể bị lợi dụng để thực hiện các giao dịch bất hợp pháp, khiến chủ tài khoản đối mặt với những rủi ro nghiêm trọng," TS Đào Trung Hiếu chia sẻ.

Theo ông, không ai có thể ghi nhớ hết mọi kịch bản lừa đảo, nhưng mỗi người hoàn toàn có thể rèn luyện kỹ năng phản ứng an toàn. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy bình tĩnh dừng lại, kiểm chứng thông tin và tìm kiếm sự hỗ trợ từ các kênh đáng tin cậy, thay vì hành động theo cảm xúc hoặc sức ép của đối tượng.