Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn. Ảnh: VCCI

Ngày 23/4, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức tọa đàm công bố kết quả khảo sát hộ kinh doanh.

Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn cho biết cuộc khảo sát được thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026 với 1.001 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Trong đó, 64,69% hộ hoạt động tại khu vực đô thị, 35,31% tại khu vực nông thôn. Lĩnh vực bán lẻ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 90,1% hộ kinh doanh tham gia khảo sát, tiếp đến là dịch vụ ăn uống với 5,3%.

Theo VCCI, đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp hơn 32.840 tỷ đồng vào ngân sách Nhà nước. Đây là khu vực có độ phủ rộng, linh hoạt và gắn chặt với đời sống kinh tế, xã hội ở cả đô thị lẫn nông thôn.

"Hộ kinh doanh không chỉ đóng góp vào tăng trưởng, mà còn mang lại sự năng động cho nền kinh tế; len lỏi vào mọi ngóc ngách, cung cấp hàng hóa, dịch vụ đến những khu vực mà doanh nghiệp khó tiếp cận," ông Đậu Anh Tuấn nói.

Kết quả khảo sát hơn 1.000 hộ kinh doanh trong 3 tháng qua của VCCI cho thấy chỉ 1,8% dự định mở rộng hoạt động, hơn 60% duy trì quy mô hiện tại; 33% dự định thu hẹp. Thậm chí, 4,4% hộ dự tính giải thể trong hai năm tới.

Phần lớn hộ vẫn duy trì được hoạt động, song hiệu quả chưa cao. Có tới 73,7% hộ cho biết chỉ “lãi ít”; 12,9% hòa vốn, trong khi tỷ lệ đạt mức lợi nhuận như kỳ vọng chiếm 1,9%. Hơn 81% hộ cho biết ghi nhận doanh thu giảm trong năm 2025, khoảng 75% cho biết lượng khách hàng sụt giảm, theo khảo sát của VCCI.

Báo cáo của VCCI cho biết, 73,3% hộ kinh doanh tham gia khảo sát đánh giá khó khăn pháp lý là vấn đề ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng, cao hơn mức 59,3% của khó khăn đầu vào và 43,8% của thị trường.

"Một phát hiện rất quan trọng là gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn hơn. Trái lại, ở nhiều nội dung, mức độ khó khăn lại tăng theo quy mô doanh thu, khiến môi trường thể chế có thể vô tình giữ hộ kinh doanh ở trạng thái nhỏ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng," ông Đậu Anh Tuấn cho biết và dẫn chứng, với chi phí về thời gian tuân thủ, tỷ lệ đánh giá tác động ở mức lớn hoặc rất lớn tăng từ 61,5% ở nhóm doanh thu dưới 500 triệu đồng lên 77,1% ở nhóm doanh thu từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng và 87,3% ở nhóm từ 3 tỷ đồng trở lên.

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Tọa đàm công bố kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026. Ảnh: Kiều Chinh/Mekong ASEAN.

Trong khuôn khổ buổi công bố báo cáo, câu chuyện chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp cũng được nêu ra nhưng với cách tiếp cận thận trọng hơn. Báo cáo của VCCI cho biết, chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển đổi trong 2 năm tới, trong khi 84,4% chưa có kế hoạch.

Ông Phạm Ngọc Thạch - Phó Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho rằng, việc coi hộ kinh doanh là nguồn để đạt mục tiêu 2 - 3 triệu doanh nghiệp trong tương lai sẽ đối mặt một số thách thức, khi mô hình doanh nghiệp chưa được đa số hộ nhìn nhận như lựa chọn phát triển tự nhiên.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy, mức độ hiểu biết về chính sách ảnh hưởng rõ rệt đến quyết định chuyển đổi: chỉ 13% hộ ở nhóm chưa hiểu rõ có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hiểu rõ quy định lên tới 33%.

Về động lực, gần 40% hộ muốn có tư cách pháp nhân để ký kết hợp đồng lớn; khoảng 35% muốn mở rộng quy mô; gần 33% để hưởng ưu đãi; 31% để tiếp cận vốn; và 24% để xây dựng thương hiệu.

Trong khi đó, rào cản lớn nhất vẫn là chi phí và nghĩa vụ tuân thủ với 93,4% lo ngại thủ tục thuế; 91,7% e ngại kế toán; 91,3% lo chi phí bảo hiểm; 91,2% lo tăng thuế phí và 88,9% lo bị thanh tra nhiều hơn.

Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu cho rằng, chính sách thúc đẩy chuyển đổi không nên áp dụng đại trà mà cần phân tầng khu vực hộ kinh doanh, xác định nhóm có tiềm năng để tập trung hỗ trợ. VCCI đưa ra một số đề xuất.

Theo đó, cần đơn giản hóa các quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử, phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, trình độ thấp và lớn tuổi.

Cùng với đó, phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp, dễ sử dụng như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai dễ hiểu, đồng thời tăng cường hỗ trợ trực tiếp tại địa phương, thay vì kỳ vọng hộ kinh doanh tự thích ứng.

Cũng theo VCCI, chính sách hỗ trợ cần phân nhóm rõ ràng: nhóm phụ thuộc hoàn toàn vào hộ kinh doanh cần được ưu tiên tăng khả năng chống chịu; nhóm siêu nhỏ cần hỗ trợ về tuân thủ và quản trị cơ bản; trong khi nhóm quy mô lớn hơn, có nhu cầu giao dịch B2B, ký kết hợp đồng và huy động vốn nên là trọng tâm thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.

Đồng thời, chính sách chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp cần tập trung giảm chi phí và rủi ro thực tế sau chuyển đổi, nếu không tỷ lệ sẵn sàng lên doanh nghiệp sẽ tiếp tục ở mức thấp.

Đặc biệt, theo khuyến nghị của VCCI, cần định vị hộ kinh doanh trong tư duy chính sách, không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững.