Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Ngày 12/11, Hội nghị "Thúc đẩy tiếp cận bền vững với các giải pháp điều trị tiên tiến" được tổ chức với sự phối hợp của Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Trường Đại học Dược Hà Nội, Hội Dược bệnh viện Hà Nội, Đại học Mahidol (Thái Lan) và Diễn đàn ASEAN PharmNET.

Hội nghị thu hút khoảng 400 đại biểu là đại diện cơ quan quản lý, các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và nhà khoa học trong nước, quốc tế. Nội dung tập trung vào đánh giá công nghệ y tế, khả năng tiếp cận các phương pháp điều trị tiên tiến và vai trò của những bằng chứng khoa học, kinh tế trong xây dựng chính sách y tế.

Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS Vũ Ngọc Lâm, Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cho biết sự phát triển của khoa học, công nghệ đã tạo thêm cơ hội điều trị cho người bệnh, đặc biệt với những bệnh lý phức tạp và bệnh mạn tính.

Tuy nhiên, việc đưa các phương pháp điều trị mới vào thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có chi phí, khả năng chi trả của người bệnh, phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế (BHYT) và nguồn lực của cơ sở y tế.

Theo ông, cùng với hiệu quả điều trị, việc lựa chọn công nghệ cần tính đến khả năng sử dụng nguồn lực hợp lý, bảo đảm người bệnh có thể tiếp cận các phương pháp điều trị tiên tiến một cách bền vững.

Bài toán cân đối nguồn thu và chi bảo hiểm y tế

Trình bày về thực trạng chính sách BHYT tại Việt Nam, ThS.DS Vũ Nữ Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế), cho biết Việt Nam đã đạt tỷ lệ bao phủ BHYT trên 95% dân số, song việc mở rộng quyền lợi đang đi cùng áp lực chi trả ngày càng lớn.

Theo số liệu được đại diện Bộ Y tế công bố tại hội nghị, năm 2025, cả nước có khoảng 97,4 triệu người tham gia BHYT, tương đương 95,17% dân số. Tổng số lượt khám chữa bệnh BHYT đạt 194,6 triệu lượt.

Chi khám chữa bệnh BHYT trong năm đạt 164.900 tỷ đồng, tăng khoảng 23.400 tỷ đồng so với năm 2024.

Trong cơ cấu chi phí khám chữa bệnh BHYT 6 tháng đầu năm 2026, thuốc chiếm 30%; xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh chiếm 20%; phẫu thuật, thủ thuật chiếm 18%; tiền giường chiếm 16%; thiết bị y tế chiếm 12% và các khoản khác chiếm 4%.

Đối với thuốc, số liệu của Vụ Bảo hiểm y tế cho thấy tổng chi phí thuốc trong khám chữa bệnh BHYT, bao gồm cả phần đồng chi trả của người bệnh, đạt gần 56.000 tỷ đồng trong năm 2025, so với khoảng 50.785 tỷ đồng năm 2024.

Mặc dù tỷ trọng chi thuốc trong tổng chi phí khám chữa bệnh BHYT giảm từ 31,22% năm 2024 xuống 29,18% năm 2025, số tiền chi cho thuốc vẫn tiếp tục tăng.

Bà Vũ Nữ Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế). Ảnh: BTC

Theo bà Vũ Nữ Anh, chi phí của các nhóm dịch vụ kỹ thuật, vật tư y tế và thuốc đều có xu hướng gia tăng qua các năm. Trong đó, chi phí dành cho thuốc điều trị ung thư đang tăng nhanh và trở thành một trong những nhóm chi lớn trong danh mục thuốc BHYT.

Về cân đối quỹ, đại diện Bộ Y tế cho biết tổng thể quỹ BHYT vẫn duy trì khả năng cân đối nhờ nguồn dự phòng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, số chi khám chữa bệnh có thời điểm vượt nguồn thu được phân bổ cho hoạt động này.

Áp lực đối với quỹ còn đến từ việc các phương pháp điều trị mới liên tục được nghiên cứu và đưa vào sử dụng, trong khi nhu cầu khám chữa bệnh và phạm vi quyền lợi của người tham gia BHYT ngày càng mở rộng.

Bà Vũ Nữ Anh cho biết, để giải quyết bài toán cân đối quỹ, cơ quan quản lý cần xem xét cả nguồn thu và hiệu quả sử dụng các khoản chi.

Về nguồn thu, mức đóng BHYT theo tỷ lệ thu nhập đã được điều chỉnh từ 3% lên 4,5%, thực hiện từ năm 2015. Tuy nhiên, việc tiếp tục điều chỉnh mức đóng gặp nhiều khó khăn do tác động trực tiếp đến người tham gia.

Trong khi đó, đối với chi phí khám chữa bệnh, mục tiêu không phải cắt giảm các quyền lợi cần thiết mà là lựa chọn những phương pháp điều trị có hiệu quả, với mức chi phù hợp khả năng của quỹ.

Theo bà Vũ Nữ Anh, Bộ Y tế đang quan tâm đến việc đổi mới phương thức thanh toán khám chữa bệnh, đồng thời xây dựng danh mục quyền lợi BHYT dựa trên bằng chứng về hiệu quả điều trị, chi phí và tác động ngân sách.

Trong đó, đánh giá công nghệ y tế (HTA) được xác định là một công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý cân nhắc việc bổ sung thuốc, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật vào phạm vi thanh toán BHYT.

Phát biểu tại hội nghị, TS.BS Đặng Việt Hùng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Dược Hà Nội, cũng đề cập bài toán cân đối giữa nhu cầu tiếp cận các phương pháp điều trị mới với khả năng chi trả của hệ thống bảo hiểm và người dân.

Theo ông, nhiều công nghệ điều trị tiên tiến như thuốc sinh học, liệu pháp miễn dịch, điều trị đích và công nghệ gene mang lại cơ hội mới cho người bệnh, nhưng đồng thời làm gia tăng yêu cầu về nguồn lực tài chính.

Vì vậy, việc đánh giá hiệu quả và chi phí của các phương pháp điều trị ngày càng có vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách, đặc biệt đối với những quyết định liên quan đến quyền lợi BHYT.

TS.BS Đặng Việt Hùng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Dược Hà Nội phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Mở rộng quyền lợi bảo hiểm cần tính đến hiệu quả và khả năng chi trả

Tại hội nghị, bà Vũ Nữ Anh cho biết Việt Nam đã từng bước đưa kết quả đánh giá công nghệ y tế vào xây dựng chính sách, đặc biệt trong lựa chọn thuốc thuộc phạm vi thanh toán BHYT và hoạt động đàm phán giá thuốc.

Đánh giá công nghệ y tế là quá trình xem xét hiệu quả, tính an toàn, chi phí và tác động ngân sách của thuốc, kỹ thuật hoặc phương pháp điều trị. Kết quả đánh giá giúp cơ quan quản lý xác định phương án phù hợp khi xây dựng chính sách chi trả.

Theo đại diện Bộ Y tế, Thông tư số 37/2024/TT-BYT, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, đã quy định việc sử dụng bằng chứng đánh giá tác động ngân sách và chi phí - hiệu quả khi xem xét bổ sung thuốc mới vào danh mục thuốc thuộc phạm vi được hưởng của người tham gia BHYT, với một số trường hợp áp dụng quy định riêng.

Việc đánh giá nhằm làm rõ mức chi cần thiết nếu một loại thuốc được bổ sung vào danh mục, lợi ích điều trị mang lại và khả năng đáp ứng của quỹ BHYT.

Đối với những thuốc có chi phí điều trị lớn, tác động ngân sách cao hoặc chi phí vượt các thuốc cùng chỉ định đã được thanh toán, cơ quan quản lý có thể xem xét tỷ lệ và điều kiện thanh toán phù hợp.

Ngược lại, với những thuốc có hiệu quả tương đương nhưng chi phí thấp hơn, việc xem xét bổ sung vào danh mục có thể được thực hiện trên cơ sở đánh giá tác động ngân sách mà không nhất thiết yêu cầu đầy đủ các nghiên cứu chi phí - hiệu quả trong mọi trường hợp.

Bà Vũ Nữ Anh cho biết việc sử dụng bằng chứng đánh giá công nghệ y tế tại Việt Nam hiện tập trung nhiều nhất vào lĩnh vực thuốc. Đối với thiết bị y tế và dịch vụ kỹ thuật, các quy định và hướng dẫn áp dụng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

Bên cạnh hành lang pháp lý, một khó khăn khác là khả năng tiếp cận dữ liệu phục vụ nghiên cứu.

Cơ cấu chi phí khám chữa bệnh BHYT trong 6 tháng đầu năm 2026. Ảnh: BTC

Theo đại diện Bộ Y tế, hệ thống dữ liệu thanh toán BHYT hiện kết nối khoảng 15.000 cơ sở khám chữa bệnh trên cả nước. Tuy nhiên, việc chia sẻ, khai thác dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và đơn vị nghiên cứu còn hạn chế do thiếu cơ chế cụ thể.

Các dữ liệu về gánh nặng bệnh tật, chi phí điều trị và thông tin thực tế từ người bệnh cũng chưa được tổ chức thành hệ thống đầy đủ, thống nhất để phục vụ đánh giá công nghệ y tế.

Trong khi đó, nguồn nhân lực chuyên sâu về lĩnh vực này còn thiếu. Theo ước tính bà Vũ Nữ Anh trình bày tại hội nghị, Việt Nam hiện chỉ có khoảng 20 - 25 chuyên gia có hiểu biết chuyên sâu về đánh giá công nghệ y tế.

Số lượng này còn hạn chế so với nhu cầu nghiên cứu và thẩm định. Đại diện Bộ Y tế cho biết cơ quan quản lý đã tiếp nhận hơn 100 hồ sơ đánh giá đề xuất xem xét thuốc mới vào danh mục BHYT, chưa kể những hồ sơ đề nghị bổ sung khác.

Việt Nam cũng chưa có một tổ chức đánh giá công nghệ y tế độc lập, chuyên nghiệp với quy mô lớn. Hoạt động nghiên cứu hiện chủ yếu được triển khai tại các trường đại học, viện nghiên cứu, trong khi nguồn kinh phí thực hiện còn phân tán.

Bà Vũ Nữ Anh cho biết một phần đáng kể các nghiên cứu phục vụ hồ sơ đề xuất thuốc vào danh mục BHYT được các doanh nghiệp dược phẩm tài trợ hoặc thuê đơn vị nghiên cứu thực hiện. Vì vậy, việc xây dựng cơ chế tài chính ổn định và bảo đảm tính độc lập của hoạt động đánh giá là vấn đề cần được quan tâm.

Về định hướng, đại diện Bộ Y tế đề cập việc hoàn thiện quy định pháp luật, xây dựng cơ sở dữ liệu chi phí y tế, tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Y tế, cơ quan bảo hiểm xã hội và các đơn vị nghiên cứu.

Cùng với đó là xem xét giao chức năng chuyên trách về đánh giá công nghệ y tế cho một tổ chức, phát triển đội ngũ chuyên gia và từng bước chuyển từ cập nhật danh mục quyền lợi BHYT theo từng đợt sang rà soát thường xuyên hơn.

PGS.TS Sitaporn Youngkong, chuyên gia kinh tế y tế tại Khoa Dược, Đại học Mahidol (Thái Lan) phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Sitaporn Youngkong, chuyên gia kinh tế y tế tại Khoa Dược, Đại học Mahidol (Thái Lan), cho biết việc lựa chọn các phương pháp điều trị để đưa vào phạm vi chi trả cần dựa trên nhiều yếu tố, không chỉ riêng hiệu quả y học hoặc chi phí.

Theo bà, trong điều kiện ngân sách y tế có hạn, các cơ quan hoạch định chính sách phải cân nhắc giữa lợi ích điều trị, khả năng chi trả, tác động ngân sách và những vấn đề xã hội liên quan.

Tại Thái Lan, Chương trình Đánh giá Can thiệp và Công nghệ Y tế (HITAP) được thành lập năm 2007 nhằm cung cấp bằng chứng phục vụ các quyết định chính sách, trong đó có xây dựng danh mục thuốc và gói quyền lợi của hệ thống bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.

Các kết quả đánh giá được sử dụng cùng những tiêu chí khác, thông qua quá trình thảo luận và thẩm định trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra quyết định.

PGS.TS Sitaporn Youngkong dẫn trường hợp một loại thuốc điều trị ung thư đại trực tràng trước đây có chi phí cao và chưa đáp ứng tiêu chí chi phí - hiệu quả tại Thái Lan. Tuy nhiên, sau khi xem xét nhu cầu điều trị và khả năng kéo dài thời gian sống cho người bệnh, cơ quan quản lý đã lựa chọn phương án đàm phán giảm giá với doanh nghiệp dược phẩm để đưa thuốc vào gói quyền lợi.

Theo chuyên gia Thái Lan, đây là ví dụ cho thấy kết quả đánh giá kinh tế không phải yếu tố duy nhất quyết định việc thanh toán, mà cần được xem xét cùng nhu cầu điều trị và khả năng đáp ứng thực tế của hệ thống y tế.

Bà cũng cho rằng việc đánh giá công nghệ y tế cần được thực hiện từ sớm trong quá trình phát triển sản phẩm, đồng thời tiếp tục rà soát sau khi thuốc hoặc công nghệ được đưa vào sử dụng để bảo đảm hiệu quả đầu tư.

Từ kinh nghiệm của Thái Lan và thực tiễn Việt Nam, các ý kiến tại hội nghị tập trung vào yêu cầu xây dựng hệ thống đánh giá công nghệ y tế có đủ dữ liệu, nhân lực và cơ chế thực hiện.

Đây là cơ sở để cơ quan quản lý có thêm bằng chứng khi lựa chọn thuốc, kỹ thuật điều trị và xây dựng chính sách BHYT, hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận của người bệnh nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính.