Mekong ASEAN đã có cuộc trao đổi với bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam để làm rõ hơn về lộ trình hiện thực hóa chiến lược mang tính bước ngoặt này, cũng như những giải pháp trọng tâm nhằm khơi thông nguồn lực, tạo bệ phóng vững chắc cho khu vực kinh tế tập thể bứt phá trong giai đoạn mới.

Mekong ASEAN: Bà đánh giá như thế nào về kết quả phát triển của khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã và vai trò của hệ thống Liên minh Hợp tác xã Việt Nam trong nhiệm kỳ 2020 - 2025?

Bà Cao Xuân Thu Vân: Nhiệm kỳ 2020 - 2025 diễn ra trong bối cảnh nhiều khó khăn như đại dịch Covid-19, thiên tai, biến đổi khí hậu, biến động kinh tế toàn cầu và yêu cầu ngày càng cao của hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và sự vào cuộc của các Bộ, ngành, địa phương, khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã (HTX) vẫn duy trì xu hướng phát triển, từng bước nâng cao chất lượng hoạt động và đóng góp ngày càng rõ nét vào kinh tế - xã hội.

Đến năm 2025, cả nước có hơn 35.041 HTX, tăng hơn 34,2% so với năm 2020; 164 liên hiệp HTX, tăng 62%; khoảng 7,1 triệu thành viên, tăng 4,27%, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 2 triệu lao động. Tổng tài sản khu vực HTX đạt khoảng 538.900 tỷ đồng; doanh thu bình quân 4,562 tỷ đồng/HTX/năm.

Nhiều HTX đã chủ động đổi mới quản trị, mở rộng dịch vụ phục vụ thành viên, liên kết theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Việc cung ứng tập trung giống, vật tư, phân bón và tổ chức tiêu thụ sản phẩm giúp thành viên giảm chi phí sản xuất 8 - 21%, đồng thời tăng giá bán 10 - 12% so với sản xuất đơn lẻ.

Khu vực kinh tế tập thể, HTX đóng góp trực tiếp khoảng 4,8% GDP và gián tiếp thông qua kinh tế hộ thành viên khoảng 30% GDP.

Chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị cũng từng bước được nâng lên. Nhiều HTX đã kiện toàn bộ máy, ứng dụng công nghệ thông tin, thu hút cán bộ trẻ, đáp ứng tốt hơn yêu cầu về chuyển đổi số, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và hội nhập thị trường.

Trong nhiệm kỳ, Liên minh HTX Việt Nam đẩy mạnh các chương trình, dự án hỗ trợ HTX, tập trung vào khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển sản xuất gắn với chuỗi giá trị và tăng cường liên kết với các thành phần kinh tế khác.

Mekong ASEAN: Được biết tuần tới Liên minh HTX Việt Nam sẽ tổ chức Đại hội VII nhiệm kỳ 2026 - 2031. Liên minh đặt ra những mục tiêu, chương trình trọng tâm và khâu đột phá nào, thưa bà?

Bà Cao Xuân Thu Vân: Bước vào nhiệm kỳ 2026 - 2031, Liên minh HTX Việt Nam xác định yêu cầu đổi mới tư duy phát triển, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện và huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, thúc đẩy khu vực kinh tế tập thể, HTX phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững. Khu vực HTX sẽ lấy thành viên làm trung tâm, hiệu quả hoạt động làm thước đo; đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng thị trường.

Đến năm 2031, mục tiêu cả nước có khoảng 45.000 HTX với 8 triệu thành viên; 340 liên hiệp HTX với 1.700 HTX thành viên và khoảng 140.000 tổ hợp tác với 2 triệu thành viên. Phấn đấu ít nhất 60% HTX hoạt động đạt loại khá, tốt; 25% cán bộ quản lý HTX có trình độ cao đẳng, đại học; khoảng 80% giám đốc HTX được đào tạo sơ cấp nghề giám đốc.

Trong nông nghiệp, đến năm 2030 phấn đấu có trên 5.000 HTX và 500 tổ hợp tác ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất, tiêu thụ nông sản; khoảng 50% HTX nông nghiệp liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị. Đồng thời, lựa chọn tối thiểu 200 HTX, liên hiệp HTX hoạt động hiệu quả để hoàn thiện, nhân rộng; xử lý dứt điểm tình trạng HTX ngừng hoạt động, chờ giải thể. Mỗi tỉnh, thành phố phấn đấu bố trí ít nhất một dự án đầu tư công hỗ trợ HTX, liên hiệp HTX.

Để thực hiện các mục tiêu, Liên minh xác định 11 chương trình trọng tâm, tập trung vào hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực đại diện, củng cố và phát triển HTX, đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, mở rộng thị trường, xúc tiến thương mại và hội nhập quốc tế.

Ba khâu đột phá gồm huy động, kết nối các nguồn lực; xây dựng hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ đồng bộ, hiện đại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và liên kết chuỗi giá trị; nâng tầm vị thế, năng lực cạnh tranh, hình thành các HTX chủ lực, quy mô lớn và thương hiệu mạnh.

Mekong ASEAN: Tới đây, câu chuyện kiến tạo động lực phát triển cho các HTX sẽ được triển khai như thế nào, thưa bà?

Bà Cao Xuân Thu Vân: Sau Đại hội tới dây, Liên minh HTX Việt Nam xác định “kiến tạo động lực phát triển” là một trong những định hướng quan trọng của nhiệm kỳ mới. Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt tại Ireland, chúng tôi nhận thấy HTX có thể trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế nếu được trao cơ chế phù hợp. Tại Ireland, HTX chiếm khoảng 60% sản lượng sữa và các sản phẩm từ sữa xuất khẩu. Các HTX còn xây dựng trung tâm nghiên cứu, hỗ trợ phát triển sản phẩm, bao bì, công nghệ và tổ chức đấu giá nông sản minh bạch.

Kinh nghiệm đó cho thấy Việt Nam cần chuyển từ tư duy “hỗ trợ” sang “kiến tạo”. Liên minh HTX không làm thay HTX mà cần kiến nghị Chính phủ, các bộ, ngành xây dựng cơ chế, chính sách và môi trường thuận lợi để HTX tự phát triển. Nếu xác định HTX là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế thì cần có cơ chế phù hợp với đặc thù mô hình này, thay vì chỉ xem HTX như một loại hình doanh nghiệp.

Một điểm quan trọng là phát huy vai trò chủ động của HTX. Ở Ireland, HTX kiểm soát tốt nguồn nguyên liệu, có vị thế trong chuỗi sản xuất, chế biến và thậm chí trở thành chủ sở hữu nhà máy. Đây là hướng HTX Việt Nam cần hướng tới để nâng cao vị thế và giá trị.

Trong xây dựng tiêu chí sản phẩm cũng cần phát huy vai trò của HTX và người sản xuất. Tiêu chí nên được đề xuất từ thực tiễn sản xuất, cơ quan quản lý thực hiện thẩm định, công nhận và đồng hành. Qua đó, Liên minh HTX Việt Nam mong muốn đặt “viên gạch” đầu tiên cho tư duy kiến tạo: kiến tạo chính sách, cơ chế và cách thức triển khai để người dân, HTX tiếp cận và sử dụng chính sách hiệu quả.

Mekong ASEAN: Trong nhiệm kỳ mới, Liên minh HTX Việt Nam sẽ làm gì để nâng quy mô, năng lực HTX, giúp khu vực này tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và trực tiếp xuất khẩu nông sản?

Bà Cao Xuân Thu Vân: Về xuất khẩu nông sản, chúng tôi xác định đây không chỉ là hỗ trợ từng HTX mà phải nâng tầm vai trò của khu vực HTX trong các ngành hàng chủ lực. Mục tiêu là hình thành những HTX có quy mô đủ lớn, sản phẩm chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn và tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.

Hiện nhiều HTX vẫn chủ yếu cung cấp nguyên liệu, chưa chính danh tham gia xuất khẩu. Vì vậy, Liên minh sẽ kiến nghị Nhà nước có cơ chế phù hợp, nghiên cứu xác định quy mô, sản lượng và kim ngạch để HTX có thể tham gia trực tiếp vào chuỗi xuất khẩu.

Thời gian qua, Liên minh đã hỗ trợ hai HTX xuất khẩu trực tiếp sang thị trường Hoa Kỳ và thành lập doanh nghiệp thuộc HTX tại Hoa Kỳ. Thực tế cho thấy để vào thị trường quốc tế, HTX phải đáp ứng nhiều yêu cầu về tiêu chuẩn, mã số, bảo hiểm và trách nhiệm đối với sản phẩm.

Liên minh cũng tổ chức cho 10 HTX sang Hoa Kỳ tìm hiểu thị trường và cơ hội đầu tư. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy muốn tham gia thị trường lớn, HTX phải đủ quy mô và năng lực. Kinh nghiệm Ireland cho thấy một số HTX lớn liên kết với nhau có thể tạo sức chi phối trong một ngành hàng, thay vì phát triển quá nhiều HTX nhỏ lẻ. Đây là mô hình chúng tôi tiếp tục nghiên cứu để vận dụng phù hợp với Việt Nam.

Mekong ASEAN: Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của bà!