Toàn cảnh Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: “Từ chính sách đến hành động”. Ảnh: BTC

Ngày 14/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: “Từ chính sách đến hành động”.

Diễn đàn thu hút khoảng 400 đại biểu từ các cơ quan Trung ương, địa phương, hiệp hội, công ty chứng khoán, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư trong và ngoài nước cùng nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, dầu khí, thép, xi măng, xây dựng và nông nghiệp.

Thị trường carbon chuyển từ đối thoại sang hành động

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, thời gian qua, Chính phủ và các Bộ, ngành từng bước xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu. Đến nay, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản được hình thành.

Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, tạo nền tảng trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Theo Thứ trưởng, đây là bước chuyển quan trọng để đưa thị trường carbon từ chính sách vào thực tiễn, giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp và đáp ứng các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Trong giai đoạn thí điểm, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu; đồng thời tăng cường tham vấn, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

“Nhà nước có vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm minh bạch; các tổ chức tài chính, công nghệ, chuyên gia và tư vấn cung cấp nguồn lực, giải pháp. Trong đó, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm, chuyển từ coi giảm phát thải là nghĩa vụ sang chủ động tạo giá trị từ hoạt động giảm phát thải," Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành. Ảnh: BTC

Theo ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu, trong giai đoạn thí điểm, thị trường trước mắt áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%. Với giai đoạn tuân thủ 2025 - 2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027.

“Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Nếu phát thải vượt hạn ngạch, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng lượng tín chỉ sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch được phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp. Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước hai lựa chọn: đầu tư giảm phát thải hoặc cân đối chi phí mua thêm hạn ngạch, tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ," ông Công cho hay.

Sàn carbon bước đầu hình thành

Ông Trần Trọng Kiên, Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh - HNX (Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội) chia sẻ, ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon chính thức được đưa vào hoạt động tại HNX, bước đầu thương mại hóa lượng giảm phát thải thành hàng hóa có thể giao dịch công khai.

Tham gia thị trường này, các tổ chức, doanh nghiệp phải mở tài khoản và giao dịch thông qua thành viên là công ty chứng khoán thuộc VNX. Sàn áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận, trong đó các bên thống nhất trước về sản phẩm, khối lượng và giá.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX. Ảnh: BTC

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX cho biết, đến thời điểm này tổng khối lượng hạn ngạch đăng ký trên HNX đạt hơn 510 triệu tấn, trong đó hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch với tổng trị giá hơn 161 triệu đồng. Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức tham gia, chủ yếu thuộc các lĩnh vực thép, xi măng và nhiệt điện.

Một điểm khác biệt của thị trường carbon so với chứng khoán truyền thống là các tổ chức phải đăng ký hạn ngạch hoặc tín chỉ trên Hệ thống đăng ký quốc gia, sau đó dữ liệu được chuyển sang hệ thống lưu ký. Chỉ tài khoản hoàn tất lưu ký mới được giao dịch vào ngày tiếp theo.

Theo bà Tạ Thanh Bình, Tổng Giám đốc VSDC (Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam), HNX đảm nhận tổ chức giao dịch, còn VSDC phụ trách lưu ký và thanh toán sau giao dịch. Đến nay, 8 công ty chứng khoán đăng ký làm thành viên lưu ký; hệ thống đã mở 20 tài khoản cho các tổ chức, gồm 14 tổ chức trong nước và 6 tổ chức nước ngoài. Số dư hạn ngạch carbon lưu ký đạt 4.510 tấn.

Theo quy định, hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon phải được ký gửi vào hệ thống lưu ký trước khi giao dịch. Thị trường áp dụng cơ chế thanh toán T+0, tức chuyển quyền sở hữu và thanh toán được thực hiện ngay trong ngày giao dịch. Nhà đầu tư phải bảo đảm đủ tiền và hàng trước khi đặt lệnh.

“Hiện BIDV là ngân hàng thanh toán được chỉ định. Hệ thống lưu ký và thanh toán đang được vận hành an toàn, ổn định, góp phần hình thành quy trình khép kín từ giao dịch, lưu ký đến chuyển giao và thanh toán," bà Bình khẳng định.

Giám sát ba cấp, hạn chế thao túng

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc VNX (Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam) cho biết, công tác giám sát thị trường carbon được triển khai theo Nghị định 29/2026 và Thông tư 48/2026, với nguyên tắc thống nhất, thường xuyên, liên tục và kịp thời.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc VNX. Ảnh: BTC

Thị trường được giám sát theo cơ chế ba cấp. Cấp thứ nhất là các thành viên giao dịch, chủ yếu là công ty chứng khoán, có trách nhiệm báo cáo và cung cấp thông tin. Cấp thứ hai là các sở giao dịch, trong đó HNX trực tiếp giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Cấp thứ ba là Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước, tiếp nhận thông tin để xem xét, xử lý các trường hợp có dấu hiệu vi phạm.

Các hành vi bị cấm gồm cấu kết, lôi kéo mua bán, tung tin sai lệch nhằm thao túng, làm giá và các giao dịch bất thường khác.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, đại diện IFC, ông Neeraj Joshi cho biết, Cơ chế CBAM của EU yêu cầu nhà nhập khẩu cung cấp chứng nhận về lượng phát thải carbon gắn với hàng hóa, với chi phí tuân thủ hiện khoảng 75 Euro/tấn CO₂e. Vừa qua, EU đã tổ chức hai đợt đấu giá vào tháng 4 và tháng 7/2026. Đáng chú ý, dự thảo CBAM đề xuất cho phép 10% nghĩa vụ tuân thủ được bù trừ bằng tín chỉ carbon. Nếu được thông qua, cơ chế này có thể mở ra nguồn cầu mới cho thị trường tín chỉ carbon quốc tế.

Theo ông Neeraj Joshi, đây cũng là cơ hội đối với Việt Nam trong bối cảnh thị trường carbon trong nước đang từng bước hoàn thiện, hướng tới giao dịch tín chỉ theo Điều 6 Thỏa thuận Paris và đưa tín chỉ carbon tham gia thị trường quốc tế.