Ảnh minh họa: Simexco Daklak

Trong ba thập kỷ qua, cà phê Robusta đã gia tăng đáng kể vai trò trong chuỗi cung ứng cà phê toàn cầu. Tỷ trọng của giống cà phê này tăng từ khoảng 28% vào đầu những năm 1990 lên gần 44% hiện nay. Theo Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), phần lớn tăng trưởng sản lượng cà phê thế giới, trung bình khoảng 1,9% mỗi năm, đến từ Robusta.

Sự dịch chuyển này gắn với thay đổi điều kiện canh tác dưới tác động của khí hậu. Nghiên cứu của Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT) từ năm 2014 đã nhận định diện tích đất phù hợp cho Arabica có thể giảm tới 50% vào năm 2050. Trong khi đó, Robusta thích nghi tốt hơn với nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và vùng đất thấp, đồng thời có khả năng kháng bệnh cao hơn, năng suất lớn và chi phí sản xuất thấp.

Tuy nhiên, nhiệt độ quá cao vẫn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất, trong khi việc chuyển đổi từ Arabica sang Robusta đòi hỏi chi phí lớn và thay đổi kỹ thuật canh tác. Nói cách khác, Robusta không “giải bài toán” khí hậu, nhưng mở rộng dư địa thích ứng cho ngành cà phê.

Về phía sản xuất, xu hướng này đã định hình lại cơ cấu ngành. Diện tích cà phê toàn cầu không tăng mạnh, nhưng tỷ trọng Robusta gia tăng tại các quốc gia sản xuất lớn như Brazil, Indonesia và đặc biệt là Việt Nam.

Theo số liệu của Hiệp hội Cà phê, Ca cao Việt Nam, những năm gần đây, diện tích cà phê Việt Nam duy trì quanh mức 640.000 – 660.000 ha, trong đó Robusta chiếm hơn 90%. Từ một quốc gia trồng cà phê gần như không đáng kể trước thập niên 1990, Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ hai thế giới về sản xuất cà phê. Trong hơn ba thập kỷ, sản lượng Robusta của Việt Nam tăng tới 2.100%.

Tuy nhiên, tăng trưởng về lượng vẫn chưa kéo theo giá trị tương xứng.

Khoảng trống vô hình về tiêu chuẩn đánh giá

Nếu yếu tố khí hậu giúp Robusta trở nên quan trọng hơn, thì chính thị trường lại là nơi bộc lộ điểm nghẽn lớn nhất.

Theo Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, khác với Arabica, vốn được chuẩn hóa qua nhiều thế kỷ với hệ thống chấm điểm và từ điển cảm quan, Robusta gần như không có một hệ quy chiếu chất lượng thống nhất ở quy mô toàn cầu.

Trong khi Arabica đã có những chuẩn mực được thị trường công nhận rộng rãi, Robusta vẫn thiếu hệ thống phân loại chất lượng, ngôn ngữ mô tả hương vị thống nhất và công cụ định giá dựa trên chất lượng.

Hệ quả là một nghịch lý: Dù chiếm gần một nửa sản lượng cà phê thế giới, Robusta vẫn thường bị đánh giá thấp hơn, chủ yếu vì không có công cụ để phân biệt chất lượng.

Điều này khiến Robusta chất lượng cao khó được trả giá tương xứng, người mua quốc tế gặp khó trong việc phân biệt sản phẩm, còn thị trường thiếu minh bạch về giá trị.

Ở góc độ này, vấn đề không hoàn toàn nằm ở chất lượng, mà nằm ở việc thiếu một “ngôn ngữ” để định nghĩa và giao dịch chất lượng đó.

Chất lượng Robusta cần được khẳng định lại

Các đại diện từ Hiệp hội cà phê đặc sản thế giới SCA nếm thử cà phê Việt Nam. Ảnh: Simexco Daklak

Theo Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, khoảng 10–15 năm gần đây, một phân khúc mới dần hình thành: Robusta chất lượng cao. Các tiêu chuẩn đánh giá bước đầu được thiết lập, kỹ thuật chế biến sau thu hoạch được cải thiện, và một số nông dân, doanh nghiệp bắt đầu theo đuổi hướng cà phê Robusta chất lượng cao.

Những thay đổi này cho thấy Robusta không còn chỉ gắn với vị đắng đơn điệu, mà có thể mang lại các tầng hương vị phức hợp như socola, gia vị hay trái cây. Sản phẩm Robusta vì thế bắt đầu xuất hiện trong các dòng cà phê pha trộn cao cấp, thậm chí bước vào các cuộc thi quốc tế.

Trong khi đó, khoảng cách giá của Robusta với Arabica chất lượng cao vẫn còn đáng kể, phần lớn do yếu tố nhận thức và sự thiếu vắng một hệ tiêu chuẩn chung. Chính từ khoảng trống này, nỗ lực “chuẩn hóa” Robusta bắt đầu được đặt ra rõ ràng hơn.

"Hội thảo tham vấn quốc tế về chất lượng và chuyển đổi thị trường Robusta" dự kiến diễn ra ngày 30/3 tại Đắk Lắk, do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột tổ chức, là một trong những bước đi cụ thể.

Ban tổ chức cho biết, sự kiện nằm trong khuôn khổ Sáng kiến Robusta XXI, nhằm quy tụ các chuyên gia quốc tế, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và các bên liên quan trong ngành cà phê để trao đổi quan điểm về tương lai chất lượng Robusta và thảo luận việc xây dựng khung tiêu chuẩn chất lượng tự nguyện cho Robusta Việt Nam.

Theo định hướng, sáng kiến không chỉ dừng ở việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá, mà còn hướng tới hình thành nền tảng dữ liệu và phương pháp nghiên cứu chung – điều kiện để cải tiến chất lượng dài hạn, đồng thời phục vụ truy xuất và minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Song song, việc kết nối các bên tham gia, từ nhà khoa học, nhà rang xay đến doanh nghiệp xuất khẩu, cũng được đặt ra, nhằm hình thành một hệ sinh thái cùng tham gia vào quá trình định nghĩa chất lượng.

Mục tiêu không chỉ là nâng chất lượng sản phẩm, mà còn là nâng vị thế Robusta Việt Nam trong cách thị trường quốc tế nhìn nhận và định giá loại cà phê này.

Hơn thế nữa, đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Trong chuỗi giá trị cà phê, tiêu chuẩn là công cụ định giá. Khi một hệ thống đánh giá được thị trường chấp nhận, nó quyết định sản phẩm nào được coi là cao cấp và ở mức giá nào.

Với Arabica, điều này đã hình thành từ lâu, nhưng với Robusta, “luật chơi” vẫn đang bỏ ngỏ.

Là nước sản xuất Robusta lớn nhất thế giới, Việt Nam có lợi thế về quy mô, nhưng chưa nắm quyền định giá.

Nếu một hệ tiêu chuẩn được xây dựng và được thị trường chấp nhận, nó có thể giúp tái định vị Robusta, từ đó mở ra khả năng tham gia sâu hơn vào việc định nghĩa giá trị, thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu.

Từ xóa nghèo bền vững tới định vị cà phê đặc sản Robusta Việt

Giá cà phê tăng phi mã, chạm mốc lịch sử gần 4.200 USD/tấn

El Nino có thể làm giảm sản lượng cà phê robusta Việt Nam và Indonesia

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Việt Nam còn khoảng không gian mênh mông khai thác giá trị cà phê

Cà phê Việt Nam được tôn vinh là độc đáo nhất thế giới