Ngày 10/4, Chính phủ Australia công bố ba dự án được tài trợ trong Vòng 5 Quỹ Đối tác Đổi mới sáng tạo (Aus4Innovation), với tổng ngân sách 1,6 triệu AUD (khoảng 26 tỷ đồng).
Các dự án này cùng tập trung vào những khâu còn thiếu công cụ đo lường và kiểm soát trong nông nghiệp Việt Nam – từ dịch bệnh trong nuôi cá tra, hiệu quả thụ phấn ở cây ăn quả, đến xử lý phụ phẩm trong bối cảnh đô thị hóa.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, các lĩnh vực trụ cột của nông nghiệp Việt Nam đang chịu áp lực rõ rệt. Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản hiện chiếm khoảng 11–12% GDP và tạo sinh kế cho hơn 1/4 lực lượng lao động. Trong khi đó, theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu thủy sản duy trì ở mức khoảng 11–12 tỷ USD mỗi năm.
Ba dự án được lựa chọn lần này, dù triển khai ở các lĩnh vực khác nhau, đều có điểm chung là đưa công nghệ dữ liệu, cảm biến và trí tuệ nhân tạo vào những “vùng mù” của sản xuất.
 |
| Australia tài trợ 26 tỷ đồng cho ba dự án công nghệ nông nghiệp Việt. Ảnh: ĐSQ Australia tại Việt Nam |
Trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, dự án Giám sát cá tra bằng công nghệ thủy âm và học máy tập trung vào bài toán phát hiện sớm dịch bệnh, một nguyên nhân gây thiệt hại lớn nhưng khó kiểm soát. Hiện nay, việc giám sát tại các ao nuôi chủ yếu thực hiện thủ công và mang tính bị động, nhiều dấu hiệu bất thường chỉ được nhận diện khi thiệt hại đã xảy ra.
Hệ thống được đề xuất tích hợp cảm biến thủy âm với các chỉ số môi trường như nhiệt độ, oxy hòa tan hay nồng độ amoniac để theo dõi liên tục hành vi và sức khỏe của cá. Khác với camera dưới nước, công nghệ này vẫn hoạt động trong điều kiện tầm nhìn hạn chế, cho phép giám sát liên tục. Dữ liệu sau đó được xử lý bằng mô hình học máy nhằm nhận diện sớm các tín hiệu cảnh báo, hỗ trợ người nuôi chuyển từ phản ứng sang phòng ngừa.
Dự án được thiết kế với các gói dịch vụ linh hoạt cho cả trang trại quy mô lớn và hộ nuôi nhỏ lẻ, đi kèm hoạt động đào tạo và lộ trình thương mại hóa. Cách tiếp cận này hướng tới khả năng triển khai thực tế, thay vì dừng ở mức thử nghiệm.
Ở lĩnh vực cây ăn quả, dự án VietFruitRise tiếp cận một vấn đề ít được đo lường nhưng có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất: quá trình thụ phấn. Trong bối cảnh nhiệt độ tăng cao, thời tiết cực đoan và xâm nhập mặn làm gián đoạn quá trình ra hoa cũng như hoạt động của côn trùng thụ phấn, nông dân hiện vẫn chủ yếu dựa vào quan sát thủ công.
Dự án phát triển hệ thống cảm biến AIoT thu thập dữ liệu thời gian thực về hoạt động của côn trùng, quá trình ra hoa và vi khí hậu. Trên cơ sở đó, các mô hình phân tích và dự báo được xây dựng nhằm cung cấp khuyến nghị kỹ thuật phục vụ quản lý vườn cây. Cách tiếp cận này mở ra khả năng ra quyết định dựa trên dữ liệu, thay vì kinh nghiệm.
Hệ thống được triển khai trên nền tảng số song ngữ, kết hợp với các chương trình đào tạo và chuyển giao cho nông dân, hợp tác xã và lực lượng khuyến nông, hướng đến khả năng nhân rộng sau khi dự án kết thúc.
 |
| Thử nghiệm in 3D tự động sử dụng bê tông có thành phần than sinh học từ phế phẩm nông nghiệp với các ưu điểm vượt trội – độ bền cao, khả năng cách nhiệt cao, tính dẫn điện thấp đồng thời giúp giảm phát thải các-bon trong nông nghiệp và xây dựng. Ảnh: ĐSQ Australia tại Việt Nam |
Trong khi đó, dự án về vật liệu xây dựng từ phế phẩm nông nghiệp lại đặt vấn đề ở khâu sau sản xuất. Tại nhiều địa phương, phụ phẩm nông nghiệp vẫn bị đốt bỏ, gây lãng phí tài nguyên và phát thải. Đồng thời, quá trình đô thị hóa làm gia tăng nhu cầu vật liệu xây dựng và tiêu thụ năng lượng.
Giải pháp được đề xuất là chuyển đổi sinh khối nông nghiệp thành vật liệu xây dựng thông qua công nghệ in 3D, với thành phần chính là than sinh học (biochar). Vật liệu này có khả năng cách nhiệt, độ bền cao và có thể lưu trữ carbon trong cấu trúc công trình trong thời gian dài, qua đó góp phần giảm phát thải. Dự án bao gồm các hoạt động thử nghiệm tại hiện trường, đánh giá tuân thủ quy chuẩn và xây dựng phương án kinh doanh nhằm hướng tới triển khai thương mại.
Chia sẻ về kết quả này, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng việc ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả và khả năng thích ứng của nông nghiệp Việt Nam.
Các dự án được triển khai bởi các nhóm nghiên cứu từ cả Việt Nam và Australia, trong đó có Đại học Cần Thơ, VinUni, Đại học Bách khoa TP HCM cùng các đối tác như Đại học Queensland, Đại học Nam Queensland và Đại học Charles Darwin.
 |
| Bà Gillian Bird, Đại sứ Australia tại Việt Nam chúc mừng các dự án được nhận tài trợ. Ảnh: ĐSQ Australia tại Việt Nam |
Theo bà Gillian Bird, Đại sứ Australia tại Việt Nam, những dự án được lựa chọn không chỉ góp phần nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của ngành nông nghiệp Việt Nam trước biến đổi khí hậu mà còn thúc đẩy phát triển bao trùm, giúp các nông hộ nhỏ và cộng đồng địa phương được hưởng lợi trực tiếp từ đổi mới sáng tạo.
"Vòng 5 Quỹ Tài trợ Đối tác Đổi mới sáng tạo của Chương trình Aus4Innovation một lần nữa cho thấy tiềm năng to lớn của hợp tác Australia – Việt Nam trong việc ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm giải quyết các thách thức trong nông nghiệp," Đại sứ Australia nhận định.
Trao đổi với Mekong ASEAN, bà Nguyễn Hương Thảo, Quản lý Chương trình Aus4Innovation, cho biết định hướng tài trợ của Quỹ đã có sự điều chỉnh theo thời gian từ năm 2019 đến nay. Nếu các vòng đầu mở rộng ở nhiều lĩnh vực như y tế, môi trường, thì từ vòng 4 và 5, chương trình tập trung vào nông nghiệp – lĩnh vực chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu.
Một số dự án ở các vòng trước ghi nhận kết quả cụ thể. Dự án “Canh tác carbon thông minh” do Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Griffith triển khai tại Thanh Hóa giúp giảm tới 60% lượng phát thải carbon so với phương thức canh tác lúa truyền thống.
Trong lĩnh vực y tế, dự án ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường do Bệnh viện Bạch Mai và Đại học Tasmania thực hiện cho phép kết nối bác sĩ tuyến dưới với chuyên gia để hỗ trợ các ca bệnh phức tạp từ xa.
Một số sáng kiến khác ghi nhận tác động ở quy mô hệ thống. Ví dụ như nền tảng VIETRAD hỗ trợ hơn 100 bác sĩ tại hơn 20 bệnh viện nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán ung thư vú, trong khi dự án UTS RAPIDO Việt Nam được trao Giải thưởng Liên minh IoT của Australia năm 2024.
| Ba dự án Aus4Innovation vòng 5 (2026) 1. Dự án Giám sát cá tra bằng thủy âm và học máy Ngân sách: 548.675 AUD (khoảng 9 tỷ đồng) Đơn vị: Đại học Cần Thơ – Đại học Charles Darwin Nội dung: giám sát 24/7 hành vi cá và môi trường ao nuôi, ứng dụng AI dự báo sớm dịch bệnh Phạm vi: Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều quy mô trang trại 2. Dự án VietFruitRise – Quản lý thụ phấn thông minh Ngân sách: 544.240 AUD (khoảng 8,7–9 tỷ đồng) Đơn vị: VinUni – Đại học Queensland Nội dung: theo dõi côn trùng thụ phấn, ra hoa, vi khí hậu bằng AIoT, hỗ trợ ra quyết định Phạm vi: xoài, sầu riêng tại ĐBSCL 3. Dự án Vật liệu xây dựng từ phế phẩm nông nghiệp (in 3D) Ngân sách: 496.180 AUD (khoảng 8 tỷ đồng) Đơn vị: Đại học Bách khoa TP.HCM – Đại học Nam Queensland Nội dung: sản xuất vật liệu xây dựng từ biochar bằng công nghệ in 3D, giảm phát thải Điểm đáng chú ý: khả năng lưu trữ carbon trong công trình dài hạn |
