Việt Nam có thể chịu thiệt hại môi trường hàng tỷ USD do thất thoát, lãng phí thực phẩm

Đây là dự báo được đưa ra tại Hội thảo “Từ bằng chứng đến hành động: Thúc đẩy các giải pháp kinh tế tuần hoàn nhằm giảm thiểu thất thoát và lãng phí lương thực thực phẩm tại Việt Nam” ngày 19/8.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Sự kiện do Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO) và Đại sứ quán Đan Mạch đồng tổ chức. Hội thảo diễn ra nhằm đóng góp trực tiếp vào việc thực hiện Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững theo Quyết định số 300/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời hướng tới hưởng ứng Ngày Quốc tế Nhận thức về Thất thoát và Lãng phí Thực phẩm (29/9).

Tại hội thảo, ông Vũ Huy Phúc, Ban Thị trường và ngành hàng, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp môi trường (ISPAE) cho biết, ước tính hàng năm Việt Nam có khoảng 8,8 triệu tấn thực phẩm bị thất thoát; 20 – 25% sản lượng thực phẩm bị tổn thất (cao hơn khoảng 5% so với mức trung bình của Đông Nam Á); gây ra tổn thất khoảng 3,9 tỷ USD/năm.

Quá trình thất thoát này diễn ra trong cả chuỗi hoạt động: thu hoạch – bảo quản – vận chuyển – sơ chế. Nguyên nhân có thể do máy móc không phù hợp, kỹ năng hạn chế, thu hoạch chậm, sâu bệnh, dịch bệnh; cơ sở hạ tầng tại đồng ruộng yếu kém, phương tiện không phù hợp, thời gian vận chuyển dài và làm lạnh kém.

Trong chế biến và bảo quản, việc phân loại và xử lý thực phẩm còn thủ công, thiết bị chế biến lỗi thời, hạn chế về sấy khô, bảo quản và chuỗi cung ứng lạnh...

Sản phẩm viên củi được làm từ phụ phẩm (rơm). Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Với vấn đề lãng phí thực phẩm, tại Việt Nam, hàng năm có tới 4,1% lượng thực phẩm bị loại bỏ; 23 triệu tấn chất thải rắn đô thị bị lãng phí (65% là chất thải hữu cơ). Khoảng 70% chất thải rắn đô thị được chôn lấp, việc phân loại tại nguồn và thu hồi chất thải hữu cơ vẫn còn hạn chế.

Các yếu tố chính thúc đẩy lãng phí thực phẩm bao gồm lãng phí từ hộ gia đình, hoạt động bán lẻ (dự báo nhu cầu không chính xác, tích trữ quá mức), dịch vụ thực phẩm (tiệc buffet, cơ chế thu hồi thực phẩm dư thừa còn hạn chế), rào cản hệ thống (thiếu kho lạnh, hậu cần tái phân phối yếu).

Việt Nam có thể chịu thiệt hại hàng tỷ USD

Trước những con số trên, ông Phúc cho rằng, Việt Nam có thể chịu thiệt hại môi trường hàng tỷ USD mỗi năm do tổn thất và lãng phí thực phẩm (FLW) (chưa bao gồm thiệt hại xã hội). Con số này bao gồm chi phí phát thải CO₂ (dựa trên giá carbon thị trường hoặc chi phí xã hội của carbon), chi phí suy thoái tài nguyên nước và đất, cùng chi phí xử lý chất thải và ô nhiễm.

Ông Vũ Huy Phúc, Ban Thị trường và ngành hàng, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp môi trường (ISPAE). Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Đơn cử, dù là hình thức xử lý lãng phí thực phẩm rẻ nhất nhưng chi phí cho chôn lấp riêng lẻ vẫn ở mức rất cao, từ 20 - 25 USD/tấn (chi phí ủ phân hoặc đốt từ 40 - 70 USD/tấn). Mặt khác, việc phụ thuộc lâu dài vào chôn lấp sẽ phát sinh các chi phí ẩn liên quan đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Nếu tính đến định giá carbon, với 15,8 triệu tấn CO₂ tương đương (CO₂eq) phát thải từ FLW, chi phí có thể lên tới 158 - 316 triệu USD (giả định giá là 10 - 20 USD mỗi tấn CO₂).

Để giảm thiểu rủi ro từ thất thoát và lãng phí thực phẩm, Việt Nam sẽ cần tổ chức sản xuất và liên kết thị trường: vùng sản xuất tập trung, thu hoạch phối hợp với thu mua, hợp đồng và trung tâm bán buôn vững chắc.

Thứ hai, nâng cấp chuỗi cung ứng lạnh và sau thu hoạch: đường giao thông tại đồng ruộng, trung tâm sấy và bảo quản, vận chuyển lạnh, chế biến hiện đại. Thứ ba, đẩy mạnh công nghệ và kỹ năng: cơ giới hóa phù hợp, phân loại và đóng gói tốt hơn.

Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Trong khi đó, ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam lại thấy rằng, khi một phần thực phẩm lãng phí hoặc thất thoát là điều không thể tránh khỏi, chúng ta sẽ cần làm gì để bảo toàn được giá trị của lương thực phẩm bị thất thoát hoặc lãng phí đó.

“Chúng ta có thể xây dựng những mô hình như ngân hàng thực phẩm, kết nối những nơi dư thừa thực phẩm với những đối tượng có nhu cầu sử dụng. Bên cạnh đó, chúng ta có thể tận dụng phế phụ phẩm từ các chuỗi sản xuất như sử dụng rơm để trồng nấm, xây dựng chuỗi giá trị hoàn toàn mới, ở đó giá trị của nó mang lại thậm chí còn cao hơn,” Trưởng đại diện FAO nhận định.

Đồng tình với quan điểm trên, bà Mette Ekeroth, Phó Đại sứ, Đại sứ quán Đan Mạch tại Hà Nội cho rằng, các phụ phẩm nông nghiệp có thể trở thành một nguồn tài nguyên. Các chất thải hữu cơ có thể trở thành phân hữu cơ và được đưa trở lại hệ thống thực phẩm. Thay vì bị thải bỏ, những nguồn tài nguyên này có thể được sử dụng theo những cách thức hiệu quả hơn.

Bà Mette Ekeroth, Phó Đại sứ, Đại sứ quán Đan Mạch tại Hà Nội. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Đưa ra những hành động cụ thể, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế Nguyễn Đỗ Anh Tuấn cho biết, thời gian tới Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục ưu tiên triển khai một số hoạt động giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm.

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách nhằm thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, phát triển công nghệ cao, nâng cao tỷ lệ cơ giới hóa, chế biến sâu và nâng cao giá trị gia tăng.

Thứ hai, thúc đẩy liên kết các mạng lưới đổi mới sáng tạo trong nước và quốc tế nhằm thúc đẩy hệ thống lương thực, thực phẩm theo hướng xanh, áp dụng nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và phát triển bền vững.

Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế Nguyễn Đỗ Anh Tuấn. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong dịch vụ logistics nhằm nâng cao năng lực lưu thông hàng hóa, giảm hao hụt, thất thoát; đẩy mạnh áp dụng khoa học công nghệ để xử lý và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp.

Thứ tư, vận dụng tích hợp các công cụ đa dạng, thu hút đầu tư tư nhân, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị nông sản theo hướng trách nhiệm, bền vững; nhân rộng các sáng kiến và tổ chức nông dân, doanh nghiệp, các cơ sở trong kết nối giá trị, đảm bảo tiêu thụ nông sản, hạn chế tình trạng dư cung, ùn tắc hàng hóa gây lãng phí.

“Giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm không thể chỉ được giải quyết bằng một chính sách, một công nghệ, một tổ chức hay một nhóm đơn lẻ. Đây đồng thời là công việc chung của toàn xã hội và là yêu cầu chung của Việt Nam trong xây dựng một hệ thống lương thực, thực phẩm hiệu quả hơn, minh bạch hơn, cạnh tranh hơn và công bằng hơn,” ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn khẳng định.