Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Trịnh Việt Hùng làm việc với các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) về triển khai các dự án phòng, chống sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn. Ảnh: VGP.

Chiều 9/5, tại TP Cần Thơ, Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Trịnh Việt Hùng làm việc với các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) về triển khai các dự án phòng, chống sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn theo Kết luận số 26-KL/TW ngày 24/4/2026 của Bộ Chính trị.

Khởi động 8 dự án trọng điểm

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2026 - 2030, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long sẽ triển khai 8 dự án trọng điểm với tổng vốn đầu tư hơn 32.593 tỷ đồng nhằm ứng phó sụt lún, sạt lở, ngập úng và xâm nhập mặn. Hiện các dự án đang được chuẩn bị đầu tư để sớm triển khai trên toàn vùng.

Tại Cà Mau sẽ xây dựng hệ thống công trình kiểm soát, điều tiết nguồn nước vùng phía Nam Quốc lộ 1A. Công trình nhằm điều tiết nguồn nước ngọt từ vùng Bắc Quốc lộ 1A về khu vực Nam Quốc lộ 1A, phục vụ nuôi trồng thủy sản mùa khô cho khoảng 43.000 ha thuộc TP Bạc Liêu và huyện Hòa Bình, tỉnh Bạc Liêu (cũ), đồng thời phục vụ vùng sản xuất lúa - tôm ven kênh Cà Mau - Bạc Liêu với diện tích khoảng 10.400 ha.

Tại TP Cần Thơ sẽ triển khai dự án công trình kiểm soát nguồn nước bờ Nam sông Hậu giai đoạn 2 nhằm khép kín hệ thống thủy lợi, điều tiết nguồn nước cho khoảng 70.000 ha khu vực Nam sông Hậu và Bắc kênh Phụng Hiệp; góp phần giảm ngập úng do triều cường, tăng khả năng luân chuyển dòng chảy và phục vụ giao thông thủy.

TP Cần Thơ cũng sẽ triển khai dự án chống ngập úng, sạt lở, thích ứng biến đổi khí hậu khu vực phía Nam sông Hậu, gồm xây dựng 3 cống âu thuyền Ô Môn, Trà Nóc, Bình Thủy cùng các công trình phụ trợ khác.

Tại Vĩnh Long, dự án cải thiện hệ thống thủy lợi ven biển sẽ được triển khai nhằm khép kín hệ thống thủy lợi, kiểm soát nguồn nước phục vụ sản xuất khu vực Bắc Bến Tre và một phần Nam Bến Tre (trước đây). Một dự án khác là xây dựng đồng bộ hệ thống kiểm soát nguồn nước khu vực Nam Bến Tre, từng bước hoàn thiện hệ thống thủy lợi vùng ngọt hóa, bảo đảm nguồn nước tưới ổn định cho khoảng 24.000 ha cây ăn trái và hoa kiểng.

Ngoài ra, tỉnh Cà Mau sẽ triển khai cụm công trình Tắc Thủ cùng các công trình thủy lợi ven biển Tây. Các tỉnh Cà Mau, Vĩnh Long và TP Cần Thơ cũng sẽ nâng cấp hệ thống đê biển Đông và đê biển Tây.

Chương trình chống chịu khí hậu và chuyển đổi tổng hợp vùng Đồng bằng sông Cửu Long sử dụng vốn vay Ngân hàng Thế giới và viện trợ không hoàn lại của Chính phủ Australia cũng sẽ được triển khai trong giai đoạn tới.

Thiên tai ở Đồng bằng sông Cửu Long mang đậm dấu ấn “nhân tai”

Tại hội nghị, Bộ trưởng NN&MT Trịnh Việt Hùng khẳng định Kết luận số 26-KL/TW về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2026 - 2035 thể hiện tầm nhìn chiến lược của Bộ Chính trị trước những thách thức cực đoan từ biến đổi khí hậu và tác động của con người đối với vùng hạ du sông Mekong.

Bộ trưởng NN&MT Trịnh Việt Hùng phát biểu tại cuộc họp. Ảnh: VGP.

Người đứng đầu ngành nông nghiệp và môi trường yêu cầu các địa phương phải nhận diện rõ bức tranh thiên tai hiện nay mang đậm dấu ấn của “nhân tai". Từ khai thác tài nguyên quá mức đến biến động nguồn nước thượng nguồn, qua đó thay đổi căn bản phương thức quản trị rủi ro trên toàn vùng.

Theo Bộ trưởng, quản lý hiện đại không phải ngăn cấm cực đoan mà cần linh hoạt, thông minh và thích ứng. Các địa phương phải rà soát lại quy hoạch đô thị, nông thôn và quản lý chặt tài nguyên nước, cát lòng sông, nước ngầm nhằm hạn chế sụt lún, sạt lở.

Bộ trưởng cũng đề nghị nghiên cứu chuyển đổi mục đích sử dụng các bãi bồi, cồn cát sạt lở thay vì đầu tư kè tốn kém, qua đó tận dụng làm nguồn vật liệu phục vụ hạ tầng và tạo nguồn lực cho an sinh xã hội.

Về hạ tầng, Bộ yêu cầu rà soát hiệu quả các công trình kiểm soát nguồn nước và đầu tư theo tư duy liên vùng, tránh manh mún, cục bộ. Đồng thời, các địa phương cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, cập nhật theo thời gian thực về sụt lún, hạn mặn và nguồn nước.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh ưu tiên bảo vệ tính mạng, tài sản người dân; yêu cầu các địa phương thống kê chính xác số hộ trong vùng nguy hiểm để xây dựng kế hoạch tái định cư dài hạn, đồng thời huy động thêm nguồn lực quốc tế cho các dự án hạ tầng thích ứng quy mô lớn.

Sụt lún, sạt lở vượt dự báo

Theo báo cáo của Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai, tình trạng sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long đang diễn biến rất nghiêm trọng, nhiều vấn đề đã vượt mức dự báo.

Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đều xảy ra sụt lún với mức từ 0,5 - 3 cm/năm; riêng vùng ven biển lún từ 1,5 - 2,5 cm/năm, nhiều nơi trên 2,5 cm/năm. Trong khi đó, số liệu đo đạc của Bộ NN&MT cho thấy mức độ sụt lún tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong vòng 5 năm gần đây dao động từ dưới 5 cm đến trên 10 cm.

Về sạt lở, từ năm 2016 đến nay, toàn vùng xuất hiện 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài hơn 1.210 km. Trong số này có 315 điểm đặc biệt nguy hiểm với chiều dài 619 km, đe dọa trực tiếp đê điều, khu dân cư và hạ tầng quan trọng, đồng thời gây mất đất, suy giảm rừng ngập mặn.

Ngập úng do triều cường cũng gia tăng mạnh cả về diện tích lẫn độ sâu. Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, độ ngập sâu trung bình hiện ở mức 0,2 - 0,4 m, tăng khoảng 5 - 6% so với 10 năm trước. Một số khu vực tại TP Cần Thơ và tỉnh Vĩnh Long ngập sâu tới 0,6 - 0,7 m. Thời gian ngập thường kéo dài từ 2 - 4h mỗi đợt triều cường; riêng tại Cần Thơ kéo dài 4-6 giờ và có thể lên tới 10 - 12h nếu triều cường kết hợp mưa lớn.

Tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn cũng diễn biến ngày càng khốc liệt. Do thay đổi dòng chảy từ thượng nguồn, xâm nhập mặn hiện xuất hiện sớm hơn từ 1-1,5 tháng so với trước năm 2013. Trong 10 năm gần đây, Đồng bằng sông Cửu Long đã trải qua hai đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng nhất lịch sử là mùa khô 2015 - 2016 với ranh mặn 4 g/l xâm nhập sâu 60 - 73 km và mùa khô 2019 - 2020 với ranh mặn 4 g/l xâm nhập sâu 70 - 80 km.

Gỡ điểm nghẽn hạ tầng ứng phó với xâm nhập mặn

Nêu thông tin thực địa, lãnh đạo TP Cần Thơ cho biết thành phố đang chịu áp lực lớn từ sạt lở, ngập úng trước sự thay đổi của dòng chảy và triều cường. Địa phương kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật về quản lý nước ngầm, hạ tầng thích ứng và cơ chế chia sẻ dữ liệu liên vùng phục vụ dự báo.

Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trần Chí Hùng báo cáo tại hội nghị. Ảnh: VGP.

Cần Thơ đề xuất Trung ương bố trí khoảng 570 tỷ đồng để xử lý các điểm sạt lở nghiêm trọng và triển khai dự án chống ô nhiễm rạch Khai Luông nhằm bảo vệ hơn 3.000 ha trước nguy cơ ngập úng, sạt lở. Thành phố đồng thời mong muốn được hỗ trợ ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giám sát công trình thủy lợi và phát triển mô hình nông nghiệp tiết kiệm nước.

Tại Đồng Tháp, lãnh đạo tỉnh phản ánh khó khăn trong quản lý khai thác cát phục vụ các dự án cao tốc do chênh lệch giữa quy hoạch và trữ lượng thực tế. Tỉnh kiến nghị cần có công cụ kỹ thuật hiện đại để đánh giá biến động đáy sông và cảnh báo sớm nguy cơ sạt lở.

Đồng Tháp cũng cho biết nhiều hộ dân ven sông, rạch thuộc diện nghèo, không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên khó tiếp cận chính sách tái định cư. Tỉnh đề xuất cơ chế cho phép người dân được nợ hoặc trả chậm tiền sử dụng đất khi di dời.

Trong khi đó, Vĩnh Long cho biết đã cơ bản hoàn thành đề án chống sạt lở đến năm 2030 và đồng thuận với chủ trương thích ứng thuận thiên thông qua kế hoạch xóa bỏ cồn Thanh Long - một khu vực sạt lở sâu trên 10m và chỉ còn 6 hộ dân sinh sống. Tỉnh dự kiến di dời dân khỏi cồn Thanh Long thay vì đầu tư khoảng 150 tỷ đồng làm kè, đồng thời chuyển khu vực này thành nguồn vật liệu san lấp.

Các địa phương cũng cam kết cập nhật nội dung sụt lún, sạt lở và lấn biển vào quy hoạch tỉnh trong quý 2/2026 để làm cơ sở triển khai các dự án đầu tư công thời gian tới.