Bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Ảnh: Kiều Chinh/Mekong ASEAN.

Chia sẻ tại Hội thảo “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” ngày 26/5, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cho rằng, trong giai đoạn phát triển tiếp theo, bài toán của Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng cao, mà còn phải bảo đảm tăng trưởng có tính bao trùm và bền vững. Điều này gắn chặt với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - những yếu tố có thể nâng cao năng suất và tạo ra năng lực cạnh tranh mới cho toàn bộ nền kinh tế.

Bà Nardini cho rằng Việt Nam đang chứng kiến sự nổi lên của nhiều động lực tăng trưởng mới, đặc biệt là hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp tại các trung tâm kinh tế như TP HCM. Đây là những nhân tố có thể tạo ra làn sóng phát triển mới cho nền kinh tế trong giai đoạn tới.

Việt Nam đã có những bước đầu tư mang tính chiến lược nhằm xây dựng hệ thống quản trị phù hợp với nền kinh tế số và thúc đẩy tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo. Trong đó, việc xây dựng các khung pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu hay ban hành Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là những nỗ lực quan trọng nhằm định hình một lộ trình phát triển rõ ràng hơn cho quốc gia.

"Các chính sách này đang góp phần tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ, đồng thời tăng cường năng lực cho doanh nghiệp và thúc đẩy việc hình thành các cơ chế, quy định mới phù hợp với nền kinh tế công nghệ. Tuy vậy, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính cơ cấu cần sớm giải quyết để duy trì đà tăng trưởng dài hạn," theo bà Nardini.

Một trong những vấn đề được chuyên gia UNDP nhấn mạnh là sự thiếu hụt các doanh nghiệp quy mô trung bình có khả năng trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng. Bên cạnh đó là bài toán kết nối giữa khu vực đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp trong nước, nhằm giúp các doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và tiếp cận công nghệ.

Theo bà Francesca Nardini, hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể với quá trình thương mại hóa sản phẩm. Hệ sinh thái sở hữu trí tuệ, sự tham gia của khu vực tư nhân trong nghiên cứu, cũng như mối liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học và Nhà nước vẫn cần được củng cố mạnh mẽ hơn để hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả.

Ngoài ra, bà Francesca Nardini cũng nhấn mạnh nhu cầu hiện đại hóa hạ tầng năng lượng, đặc biệt là lưới điện, trong bối cảnh Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào các ngành công nghệ và sản xuất có cường độ tiêu thụ điện năng cao.

Theo bà, Việt Nam đã thể hiện nhận thức rõ ràng về vai trò của an ninh năng lượng thông qua nhiều định hướng và chính sách mới, trong đó có Nghị quyết 70. Đây được xem là yếu tố quan trọng để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Khuyến nghị chính sách, ở nhóm vấn đề thứ nhất, bà Francesca Nardini cho rằng nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của Việt Nam nằm ở việc nâng cao vai trò của doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa, nhỏ (SME) và siêu nhỏ, lực lượng hiện chiếm tới khoảng 96-97% tổng số doanh nghiệp của nền kinh tế.

Chuyên gia UNDP cũng trích dẫn nghiên cứu từ nhóm trường Đại học Harvard cho thấy ở các quốc gia có thu nhập cao, nhóm doanh nghiệp quy mô trung bình thường đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc kinh tế. Trong khi đó, Việt Nam vẫn là nền kinh tế đang phát triển, vì vậy việc củng cố năng lực cho khu vực doanh nghiệp nội địa càng trở nên quan trọng hơn trong quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

"Việt Nam đã hội nhập sâu vào chuỗi giá trị quốc tế, nhưng mức độ ứng dụng công nghệ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn còn khoảng cách đáng kể. Các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ cần được hỗ trợ mạnh mẽ hơn trong ứng dụng công nghệ và kết nối vào chuỗi cung ứng," bà Francesca Nardini nói và nhấn mạnh, đây chính là lực lượng có thể chuyển hóa các ý tưởng đổi mới sáng tạo thành hoạt động kinh doanh cụ thể, qua đó nâng cao năng suất và lan tỏa năng lực công nghệ ra toàn bộ nền kinh tế.

Các tập đoàn lớn sẽ đóng vai trò tiên phong, đưa công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh doanh mới vào thị trường. Nhưng để những công nghệ này thực sự tạo tác động rộng lớn, các doanh nghiệp quy mô nhỏ và trung bình phải có khả năng hấp thụ, ứng dụng và khuếch tán trong toàn nền kinh tế.

Thứ hai, bà Francesca Nardini cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp nước ngoài và các chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam đã hội nhập sâu vào chuỗi giá trị quốc tế, nhưng mức độ ứng dụng công nghệ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn còn khoảng cách đáng kể.

Thứ ba, đại diện UNDP lưu ý là khoảng trống trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Dù Việt Nam đã thể hiện tầm nhìn mạnh mẽ về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, mức đầu tư cho R&D hiện vẫn chưa đạt 1% GDP, thấp hơn nhiều nền kinh tế trong khu vực như Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Mục tiêu nâng tỷ lệ đầu tư R&D lên 2% GDP là định hướng cần thiết, song quan trọng hơn là bảo đảm các khoản đầu tư mang tính chiến lược, tập trung vào những ưu tiên quốc gia thay vì dàn trải. "Thách thức không chỉ nằm ở việc phổ cập đổi mới sáng tạo, mà còn là xây dựng được một hệ sinh thái có khả năng mở rộng và khuếch tán đổi mới sáng tạo trên toàn nền kinh tế," bà nhấn mạnh.

Trong hệ sinh thái đó, Chính phủ không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn phải là lực lượng dẫn dắt chiến lược và thúc đẩy quá trình chuyển đổi. Đại diện UNDP gợi ý: Việt Nam cần nâng cao năng lực cho doanh nghiệp trong nước và tăng cường kết nối với khu vực FDI, giúp doanh nghiệp Việt đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, năng suất và chất lượng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao.

Đồng thời, cần nâng cao vai trò của các yếu tố nền tảng như hạ tầng năng lượng. Theo bà Francesca Nardini, những ngành công nghệ cao như bán dẫn hay dược phẩm đòi hỏi nguồn điện ổn định và đáng tin cậy. Bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, có khả năng chi trả và hiện đại hóa lưới điện sẽ là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.