Toàn cảnh hội thảo "Cảng xanh Việt Nam 2026". Ảnh: Mộc An/Mekong ASEAN.

Ngày 10/4, Cục Hàng hải và Đường thuỷ Việt Nam phối hợp cùng Hiệp hội Cảng biển Việt Nam (VPA) tổ chức Hội thảo “Cảng xanh Việt Nam 2026” tại hội trường Cảng Phước An, tỉnh Đồng Nai.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh ngành hàng hải và cảng biển đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, khi yêu cầu về giảm phát thải, tối ưu năng lượng và phát triển bền vững ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng trong năng lực cạnh tranh của mỗi cảng biển.

Cảng xanh không còn là lựa chọn, trở thành điều kiện cạnh tranh

Chia sẻ tại sự kiện, ông Nguyễn Xuân Kỳ - Tổng thư ký Hiệp hội Cảng biển Việt Nam nhận định, thế giới đang đối mặt với khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng khi nhiệt độ toàn cầu tăng, nước biển dâng và thiên tai ngày càng khốc liệt.

Dẫn số liệu từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), ông cho biết, năm 2023, ngành logistics, vận tải và hàng hải chiếm tới 22,96% tổng lượng phát thải khí nhà kính (GHG) toàn cầu; trong đó vận tải biển chiếm khoảng 3%.

Đỗ đó cộng đồng quốc tế đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh, thông minh và phát thải thấp trong ngành hàng hải.

Theo ông Kỳ, Châu Âu đang đi đầu với các quy định giảm phát thải khí nhà kính. Từ năm 2026, một số cơ chế sẽ được áp dụng, như CBAM (cơ chế điều chỉnh biên giới carbon), áp thuế carbon cho hàng hóa nhập khẩu vào Châu Âu. Điều này buộc các doanh nghiệp xuất khẩu phải đo lường lại phát thải trong toàn bộ chuỗi sản xuất, nếu không kiểm soát được dấu chân carbon sẽ làm gia tăng chi phí logistics. Tại Mỹ, ông cho biết các quy định cũng đang được siết chặt, trong đó có đạo luật Clean Shipping Act yêu cầu các tàu cập cảng Mỹ phải sử dụng nhiên liệu sạch.

Việt Nam cũng thể hiện cam kết mạnh mẽ với cộng đồng quốc tế tại Hội nghị COP26 (năm 2021) khi lần đầu tiên tuyên bố mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050; đồng thời gia nhập các sáng kiến như JETP (Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng) với quy mô hỗ trợ hơn 15,5 tỷ USD từ quốc tế để thúc đẩy chuyển đổi năng lượng.

Liên quan đến cơ chế quốc tế, ông cho biết IMO đã thông qua sáng kiến IMO Net Zero Fund trong phiên họp tháng 4/2025. Các hãng tàu giảm phát thải sẽ được hỗ trợ tài chính từ nguồn đóng góp của các hãng tàu phát thải cao. Đây là động lực để các hãng tàu lớn như Maersk và MSC đầu tư tàu chạy nhiên liệu sạch.

Vì vậy, ông Kỳ nhấn mạnh, nếu không kịp thời đầu tư xanh hóa cảng và tuyến logistics, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ mất đơn hàng xuất khẩu lớn, bị từ chối tại các cảng EU và Mỹ, không tiếp cận được các quỹ xanh và tài chính bền vững, đồng thời bị gạt khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ảnh: Mộc An/Mekong ASEAN.

“Nếu không có những bước chuẩn bị sớm, rủi ro Việt Nam bị loại khỏi chuỗi cung ứng là rất lớn”.

Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Tổng thư ký Hiệp hội Cảng biển Việt Nam (VPA)

Tuy nhiên, ông Kỳ cho rằng, nếu tận dụng được cơ hội chuyển đổi, Việt Nam có thể vươn lên trở thành trung tâm logistics và cảng trung chuyển xanh trong khu vực; đồng thời thu hút dòng vốn đầu tư xanh, các quỹ ESG và tài chính khí hậu, đồng thời nâng cao uy tín thương hiệu Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu và có thể tham gia thị trường tín chỉ carbon tự nguyện (VCM).

Giải pháp và bài toán chi phí

Bàn luận về giải pháp chuyển đổi cảng xanh, ông Võ Trí Dũng – Tổng Giám đốc CTCP PortoNova chỉ ra rằng, trong phạm vi cảng biển, ngoài việc giữ gìn nguồn nước, yếu tố cốt lõi của bài toán giảm phát thải nằm ở năng lượng.

Theo ông, để tiếp cận mô hình cảng xanh cần dựa trên ba trụ cột chính.

Thứ nhất là chuyển đổi sang nhiên liệu xanh. Đây là giải pháp mang tính dài hạn, đòi hỏi xây dựng hệ sinh thái từ sản xuất đến lưu trữ nhằm thay thế dần nhiên liệu hóa thạch.

Thứ hai là điện hóa phương tiện, thiết bị và đẩy mạnh số hóa để tối ưu vận hành; đây là nhóm giải pháp có thể triển khai sớm với chi phí thấp hơn.

Thứ ba là phát triển hệ thống điện bờ, bởi nguồn phát thải lớn nhất trong cảng đến từ động cơ phụ của tàu khi neo đậu, chiếm khoảng 60–85% lượng phát thải carbon trong phạm vi cảng.

Ông Dũng cũng cho rằng, chi phí vẫn là rào cản lớn nhất đối với các dự án đầu tư xanh.

Tổng Giám đốc CTCP PortoNova - Ông Võ Trí Dũng chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Mộc An/Mekong ASEAN.

“Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp chỉ xem xét chi phí mà bỏ qua cơ sở phát triển bền vững trong thời gian ngắn, thì chúng ta sẽ mất đi sự lựa chọn của các luồng vận hành xanh và các hãng tàu lớn. Hiện nay, đầu tư xanh có rất nhiều ưu đãi cho các doanh nghiệp tiên phong. Nếu chần chừ, chúng ta sẽ bỏ lỡ các cơ hội hỗ trợ tài chính trực tiếp và ưu đãi vay vốn.”, ông Dũng phát biểu tại hội thảo.

Về các kiến nghị đối với cơ quan quản lý Nhà nước trong chuyển đổi xanh cảng biển, Tổng thư ký VPA đề xuất sớm tạo lập hành lang pháp lý và thể chế nhằm thúc đẩy phát triển logistics và cảng biển theo hướng phát thải thấp.

Trước hết, theo ông Kỳ, Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật. Trong đó, sửa đổi bộ tiêu chí cảng xanh cấp quốc gia theo hướng gắn với mục tiêu giảm phát GHG, phù hợp với lộ trình Net Zero theo chuẩn SBTi (Sáng kiến Mục tiêu dựa trên Khoa học) đến năm 2030, đồng thời tích hợp các yêu cầu về năng lượng sạch và kinh tế tuần hoàn.

Song song đó cần xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về logistics phát thải thấp, ban hành hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính theo chuẩn GHG Protocol, cũng như khuyến khích doanh nghiệp cảng – vận tải – logistics áp dụng các chứng nhận như ISO 14064. Các tiêu chí ESG cũng cần được tích hợp vào quy chuẩn đầu tư, đấu thầu dịch vụ logistics và khai thác cảng.

Việc phát triển hệ thống MRV (đo lường, báo cáo và thẩm định) cùng cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải trong lĩnh vực logistics cũng cần thiết, hướng tới xây dựng một hệ thống dùng chung cho toàn ngành giao thông – logistics – hàng hải.

Ngoài khung chính sách, ông Kỳ còn đề xuất cần có các cơ chế hỗ trợ tài chính và ưu đãi đầu tư nhằm khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi xanh; đồng thời đẩy mạnh nâng cao năng lực, triển khai các mô hình thí điểm và tăng cường hợp tác trong toàn ngành.