Trung tâm Phật giáo lớn

Chùa Trăm Gian (tên chữ là Vĩnh Khánh tự) còn gọi là chùa Yên (An) Ninh, chùa An Bình, tọa lạc tại thôn An Đông, xã An Phú, thành phố Hải Phòng. Theo hệ thống bia ký, chùa Trăm Gian có quy mô khá lớn và độc đáo vào bậc nhất vào đầu thế kỷ 17.

Chùa Trăm Gian tọa lạc tại thôn An Đông, xã An Phú, thành phố Hải Phòng. Chùa có kiến trúc kiểu chữ Đinh (丁), đến nay đã được trùng tu nhiều lần. Ảnh: Phùng Nguyện.

Còn theo tương truyền, chùa Trăm Gian có từ thời Lý (thế kỷ 11 - 12), đến thời Trần, một số tướng sĩ đã đóng quân tại chùa để chặn quân Mông - Nguyên từ hướng sông Bạch Đằng đánh vào kinh thành Thăng Long… Đến năm Chính Hoà (1691) đời vua Lê Hy Tông sửa thượng điện, năm Vĩnh Thịnh thứ 1 (1705) đời vua Lê Dụ Tông tiếp tục sửa thượng điện, các năm 1740, 1809 tu sửa và tôn tạo khá nhiều công trình trong chùa.

Sang đến thế kỷ 19 - 20, chùa Trăm gian được trùng tu lớn. Đường vào chùa qua một cầu gỗ xây dựng theo kiểu "thượng gia hạ kiều" vào năm Cảnh Hưng thứ 1 (1740). Năm 1795, "thượng gia hạ kiều" bị hạ giải và thay vào đó là một cầu đá 9 nhịp. Đến khoảng năm 1938 - 1939, cầu đá bị sông ngòi vùi lấp.

Các công trình chính của chùa hiện nay nằm tập trung trong một quần thể kiến trúc gần như khép kín. Ảnh: Phùng Nguyện.

Hiện nay, các công trình chính của chùa nằm tập trung trong một quần thể kiến trúc gần như khép kín. Từ phía đông, mở đầu là công trình gác chuông, có quy mô lớn và độc đáo. Trên gác chuông ở gian trung tâm treo quả chông đồng đúc vào năm Thành Thái thứ 2 (1890).

Về kiến trúc của chùa, vào năm Chính Hoà thứ 12 (1691) được xây dựng theo hình chữ Đinh (丁), sau đó được trùng tu nhiều lần, kiến trúc hiện nay mang phong cách thời Nguyễn thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Gần đây, thượng điện và một số hạng mục đã được tu sửa lại.

Chùa có 7 gian tiền đường, kết cấu các vì kèo theo kiểu chồng rường đấu sen. Các chi tiết như cột cái, cột quân, bẩy hiên, xà nách, các con thuận, câu đầu, trụ, con vành, đấu gòi được chế tác rất công phu.

Tiền đường chùa gồm 7 gian, có kích thước 16m x 8m, kết cấu các vì kèo theo kiểu chồng rường đấu sen. Các chi tiết như cột cái, cột quân, bẩy hiên, xà nách, các con thuận, câu đầu, trụ, con vành, đấu gòi được chế tác rất công phu. Ảnh: Phùng Nguyện.

Nối liền các gian tiền đường với 3 gian thượng điện là hai máng xối. Trong đó, phần mộc của thượng điện có kết cấu và chế tác giống tiền đường, nhưng các chi tiết phần mộc nhỏ hơn. Tường xây bằng gạch Bát Tràng, bên trong trát vữa, ngoài để mộc bắt mạch nõn dong, mái lợp ngói mũi.

Ở bên trái thượng điện là 7 gian nhà thờ mẫu, với các vì kèo kết cấu theo kiểu kèo cầu, đơn giản. Bên phải là hai nhà khách nối liền nhau như một hành lang. Sau thượng điện là nhà tứ ân, kết cấu theo kiểu kẻ chuyền, chồng chóp, các con chồng, đấu sen, các bức chạm lá lật chạm trổ tinh vi và phía sau nhà tứ ân là nhà tổ.

Nối liền gian tiền đường với 3 gian thượng điện là hai máng xối. Ảnh: Phùng Nguyện.

Sau thượng điện là nhà tứ ân, có kích thước 16m x 7m, kết cấu theo kiểu kẻ chuyền, chồng chóp, các con chồng, đấu sen, các bức chạm lá lật chạm trổ tinh vi. Ảnh: Phùng Nguyện.

Trong khu vực của chùa còn có nhà tháp, nhà tăng, am trong, am ngoài cùng nhiều công trình phụ khác. Phía sau chùa là một vườn tháp gồm 10 ngôi, trong đó có 9 ngôi được xây dựng vào thời Nguyễn, một ngôi được xây dựng năm 2003…

Theo các nguồn tài liệu, chùa Trăm Gian là một trung tâm Phật giáo lớn của huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương (trước đây), nay là xã An Phú, thành phố Hải Phòng, một chốn tổ của Thiền phái Lâm Tế ở thời Lê Trung Hưng. Ngôi chùa có tổng số gần 100 gian lớn nhỏ với quy mô rộng lớn, kiến trúc độc đáo ở Việt Nam.

Nhà tổ nằm phía sau nhà tứ ân. Ảnh: Phùng Nguyện.

Phía bắc chùa có sân rộng khoảng 1.000m2, có một số công trình quay ra sân là nhà tháp, nhà tăng, am trong, am ngoài cùng nhiều công trình phụ khác. Ảnh: Phùng Nguyện.

Và có mối liên hệ mật thiết với chùa Trăm Gian là chùa Bổ Đà (Việt Yên, tỉnh Bắc Giang cũ, nay là tỉnh Bắc Ninh) nơi cùng sơn môn, tạo thành mối liên hệ giữa hai địa phương. Đây cũng là một nơi đào tạo tăng sĩ cho nên đã mang tầm vóc của trung tâm giáo dục Phật giáo - nơi quy tụ những nhà sư, tăng sĩ am tường Phật học đến giảng đạo, kinh Phật, cùng với đó là các tăng sĩ khắp miền Bắc đổ về học đạo.

Chính bởi thế, nhu cầu in ấn, xuất bản về kinh, sách, luật của Phật học được đặt ra ở chùa Trăm Gian nhằm đáp ứng việc giảng đạo, học tập, truyền dẫn ý niệm Phật học, lưu giữ triết thuyết Phật học một cách tối ưu nhất lúc bấy giờ... Ngày 2/3/1990, chùa Trăm Gian được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 168 của Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Phía sau chùa là một vườn tháp gồm 10 ngôi, trong đó có 9 ngôi được xây dựng vào thời Nguyễn, một ngôi được xây dựng năm 2003. Ảnh: Phùng Nguyện.

Hơn 860 tấm mộc bản còn lưu giữ

Thông tin về mộc bản, theo ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng, đến nay chùa Trăm Gian còn lưu giữ có 864 tấm mộc bản với nhiều loại văn bản như kinh, sách, luật, luận và các loại sớ, điệp, ván lục thù, bùa chú… thuộc gần 26 đầu kinh, sách chính được chế tác nhiều đợt trong những khoảng thời gian xác định khác nhau, nhưng cơ bản được san khắc trong giai đoạn thời Nguyễn và một số ít được san khắc ở thời Lê (thế kỷ thứ 17 - 18). Trong đó, mộc bản có niên đại sớm nhất được khắc vào triều vua Lê Cảnh Hưng (1750).

Kho lưu trữ mộc bản tại chùa Trăm Gian, xã An Phú. Ảnh: Phùng Nguyện.

Mộc bản chùa Trăm Gian được làm bằng gỗ thị, là thứ gỗ màu sáng trắng, có độ bền cao, ít cong vênh, khó nứt vỡ và thường được sử dụng trong nghề khắc mộc bản ở Việt Nam. Ảnh: Phùng Nguyện.

Mộc bản ở chùa Trăm Gian có hình chữ nhật, kích thước các mộc bản không đồng đều tuỳ theo từng bộ kinh sách mà có độ lớn nhỏ khác nhau. Đa phần các mộc bản được khắc trên 2 mặt, chỉ một số lượng nhỏ khắc một mặt. Mỗi mặt là 2 trang sách. Nhiều trang được khắc đan xen thêm những hình minh họa với bố cục chặt chẽ, hài hoà, đường nét tinh tế.

Thượng tọa Thích Tục Phương, Trụ trì chùa Trăm Gian cho biết, các mộc bản ở đây được làm bằng gỗ thị, là thứ gỗ màu sáng trắng, có độ bền cao, ít cong vênh, khó nứt vỡ và thường được sử dụng trong nghề khắc mộc bản ở Việt Nam.

Vì vậy, mỗi mộc bản chùa Trăm Gian còn được coi như một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ hoàn chỉnh. Chữ khắc trên mộc bản là chữ Hán cổ và chữ Nôm (số rất ít khắc xen cài chữ Phạn, chữ triện).

Do đã qua nhiều lần in dập nên các mộc bản chùa Trăm Gian đều có màu đen bóng, bề mặt phủ một lớp dầu mực in khá dày. Trong điều kiện bảo quản mang tính tự nhiên trước đây, lớp mực bám dày này có tác dụng chống thấm nước và mối mọt rất hiệu quả. Ảnh: Phùng Nguyện.

Với những giá trị to lớn về mặt lịch sử, văn hóa, tôn giáo, mỹ thuật… ngày 18/1/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định số 73/QĐ-TTg công nhận mộc bản chùa Trăm Gian là Bảo vật quốc gia.

Còn theo các tài liệu của UBND xã An Phú hiện lưu giữ, trong kháng chiến chống Pháp, chùa là cơ sở của bộ đội địa phương. Thời kỳ chống Mỹ, đây là cơ sở của Bện viện Quân y 7 và hậu cần của Quân khu 3. Một bộ phận chùa An Ninh một thời là sân kho hợp tác xã và trụ sở UBND xã An Bình (cũ). Hằng năm cứ vào ngày giỗ Tổ Sư (13/9 âm lịch), nhân dân và khách thập phương về chùa thực hiện tín ngưỡng của mình…

Hiện nay số mộc bản chùa Trăm Gian cơ bản vẫn nguyên vẹn, gần như không bị nấm mốc do điều kiện khí hậu và thời tiết. Ảnh: Phùng Nguyện.

“Chúng tôi cảm thấy rất vinh dự và tự hào khi địa phương có ngôi chùa Trăm Gian đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử quốc gia và bảo vật quốc gia đối với mộc bản. Trong thời gian qua, địa phương cũng đã tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia và phối hợp với nhà chùa gìn giữ và bảo vệ di tích, bảo vật nhằm lưu giữ cho các thế hệ sau biết được những giá trị của ngôi chùa và công lao của thế hệ cha ông.

Địa phương mong muốn tiếp tục được các cấp, ngành quan tâm hơn nữa trong công tác giới thiệu, quảng bá di tích để giới thiệu rộng rãi đến người dân và du khách thập phương về những giá trị của ngôi chùa…”, ông Lê Đình Hải, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn An Đông (xã An Phú) bày tỏ.