Khi dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được tái khởi động, những chủ đề thường được nhắc tới là công nghệ, nguồn vốn hay tiến độ triển khai. Tuy nhiên, tại tọa đàm “Lo gì về nhân lực cho nhà máy điện hạt nhân ở Việt Nam?” do Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Vinatom) tổ chức ngày 9/6, câu chuyện được các chuyên gia đặc biệt quan tâm lại là nguồn nhân lực.
Mối quan tâm này xuất hiện trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước hoàn thiện các điều kiện cần thiết cho chương trình phát triển điện hạt nhân. Sau Nghị quyết 174/2024/QH15 về việc tiếp tục thực hiện chủ trương đầu tư Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, Quốc hội tiếp tục ban hành Nghị quyết 189/2025/QH15 ngày 19/2/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt cho dự án.
Song song đó, Thủ tướng Chính phủ cũng phê duyệt "Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035" theo Quyết định 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 và "Đề án tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035" theo Quyết định 624/QĐ-TTg ngày 6/4/2026.
Việc đồng thời chuẩn bị về đầu tư, nguồn nhân lực và năng lực pháp quy cho thấy điện hạt nhân không được nhìn nhận đơn thuần là một dự án xây dựng nhà máy điện, mà là một phần trong chương trình phát triển năng lượng nguyên tử dài hạn đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực trong suốt vòng đời dự án.
Một dự án điện hạt nhân có thể mất hơn 10 năm để chuẩn bị và xây dựng, thậm chí 15-17 năm hoặc lâu hơn nếu tính từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư đến khi vận hành thương mại. Tuy nhiên, vòng đời của một chương trình điện hạt nhân không dừng lại ở thời điểm nhà máy phát điện. Quá trình này còn kéo dài qua nhiều giai đoạn khác như vận hành, kéo dài tuổi thọ nhà máy, tháo dỡ công trình sau khi dừng hoạt động và quản lý nhiên liệu đã qua sử dụng.
 |
| Tọa đàm "Lo gì về nhân lực cho nhà máy điện hạt nhân ở Việt Nam?" do Vinatom tổ chức ngày 9/6/2026. Ảnh: Ngọc Linh |
Ông Nguyễn Tuấn Khải, Phó Viện trưởng Vinatom, cho biết khi nhắc tới điện hạt nhân, nhiều người thường chỉ hình dung tới đội ngũ vận hành trong nhà máy. Trên thực tế, một chương trình điện hạt nhân còn đòi hỏi sự tham gia của đội ngũ bên ngoài nhà máy, bao gồm các cơ quan nghiên cứu, cơ quan quản lý nhà nước, đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật, các đơn vị đào tạo và chính quyền địa phương nơi triển khai dự án.
Theo ông Khải, điện hạt nhân là một hệ sinh thái tổng thể, trong đó mỗi mắt xích đều cần nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn phù hợp.
Cách tiếp cận này cũng phù hợp với khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), theo đó phát triển điện hạt nhân cần được nhìn nhận như một chương trình quốc gia thay vì chỉ là một dự án xây dựng nhà máy. Chương trình đó bao gồm hệ thống pháp luật, cơ quan pháp quy, năng lực nghiên cứu, hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực và cơ chế bảo đảm an toàn trong suốt vòng đời phát triển.
Bởi vậy, bài toán đặt ra không chỉ là đào tạo đủ nhân lực cho các nhà máy điện hạt nhân trong tương lai, mà còn là xây dựng những năng lực cốt lõi cho toàn bộ hệ sinh thái hạt nhân quốc gia. Đây cũng là lý do câu chuyện nhân lực đang được đặt ra từ rất sớm, ngay khi Việt Nam bắt đầu chuẩn bị cho giai đoạn phát triển điện hạt nhân mới.
Nhưng nếu điện hạt nhân không chỉ là câu chuyện của một nhà máy, bài toán nhân lực cũng không đơn thuần là đào tạo thêm kỹ sư.
Việt Nam đã có nhiều năm đào tạo và sử dụng nhân lực trong các lĩnh vực ứng dụng năng lượng nguyên tử. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nguồn nhân lực phục vụ chương trình điện hạt nhân đòi hỏi một hệ năng lực khác biệt, từ kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực hành đến văn hóa an toàn.
Thực tế, vấn đề đào tạo nhân lực đã được đặt ra từ nhiều năm trước. Trong giai đoạn chuẩn bị cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận trước năm 2016, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã cử khoảng 400 cán bộ sang Nga và Nhật Bản đào tạo. Đây là lực lượng được chuẩn bị để tiếp cận công nghệ, vận hành và quản lý nhà máy điện hạt nhân theo các chương trình hợp tác quốc tế thời điểm đó.
Tuy nhiên, kinh nghiệm từ giai đoạn này cũng cho thấy đào tạo nhân lực cho điện hạt nhân không giống với đào tạo nguồn nhân lực phục vụ các ứng dụng năng lượng nguyên tử thông thường. Điện hạt nhân đòi hỏi hệ thống kiến thức chuyên sâu và liên ngành, kết hợp giữa khoa học hạt nhân, kỹ thuật, công nghệ và các yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn vận hành.
Nói cách khác, không phải mọi nhân lực hạt nhân đều có thể làm điện hạt nhân. Câu hỏi đặt ra hiện nay không chỉ là đào tạo thêm bao nhiêu người, mà là xây dựng đội ngũ nhân lực như thế nào để đáp ứng yêu cầu của một chương trình điện hạt nhân kéo dài nhiều thập kỷ.
 |
| TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam. Ảnh: Vinatom |
Trao đổi với Mekong ASEAN, TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Vinatom, cho biết đào tạo nhân lực điện hạt nhân không đơn thuần là chuẩn bị kỹ sư vận hành nhà máy, mà là xây dựng đội ngũ cho một ngành công nghệ có độ phức tạp và yêu cầu an toàn thuộc nhóm cao nhất thế giới.
Theo ông, để hình thành lực lượng vận hành nòng cốt, quá trình đào tạo và tích lũy kinh nghiệm thường kéo dài ít nhất 10 năm. Người học phải được trang bị nền tảng kiến thức rộng, từ vật lý hạt nhân, vật lý lò phản ứng, kỹ thuật điện, điều khiển tự động, vật liệu, nhiệt học, hóa học đến các nội dung liên quan tới thiết kế, vận hành và cả tính toán hiệu quả kinh tế của nhà máy điện.
"Muốn vận hành một nhà máy điện hạt nhân, kỹ sư gần như phải hiểu mọi hệ thống trong nhà máy", TS. Thành nói, từ lò phản ứng, tua-bin, máy bơm đến hệ thống điện, điều khiển và các thiết bị bảo đảm an toàn, cũng như dự đoán mọi tình huống sự cố có thể xảy ra và cách khắc phục.
Việc đào tạo sẽ không dừng lại ở bậc đại học hay sau đại học. Cùng với sự phát triển của công nghệ, đội ngũ chuyên môn phải liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng trong suốt quá trình làm việc.
Dẫn kinh nghiệm từ Đại học Nghiên cứu hạt nhân quốc gia MEPhI (Nga), TS. Thành cho biết sinh viên sau giai đoạn đào tạo cơ bản còn tiếp tục tham gia các chương trình thực hành và chuyên môn hóa trước khi thực sự bước vào lĩnh vực điện hạt nhân. Theo ông, đây là một trong những kinh nghiệm mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình chuẩn bị đội ngũ cho giai đoạn phát triển sắp tới.
Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo khoảng 3.900 nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở việc xác định đúng cơ cấu và năng lực cho từng nhóm vị trí.
Theo các chuyên gia của Vinatom, đội ngũ vận hành trực tiếp chỉ chiếm một phần trong tổng nhu cầu nhân lực. Với một nhà máy điện hạt nhân công suất khoảng 1.000 MW như Ninh Thuận 1, tiêu chuẩn nhân lực của Nga cho thấy cần khoảng 1.000 người được đào tạo bài bản.
Trong số này, khoảng 20-30% là lực lượng nòng cốt trực tiếp vận hành lò phản ứng và các hệ thống trọng yếu. Phần còn lại là đội ngũ kỹ thuật và chuyên gia thuộc các lĩnh vực như cơ khí, điện - điện tử, tự động hóa, hóa học, xử lý chất thải phóng xạ, an toàn hạt nhân, bảo trì, nghiên cứu, đào tạo và pháp quy.
Điều đó cho thấy bài toán nhân lực điện hạt nhân không chỉ nằm ở đội ngũ vận hành nhà máy mà trải rộng trên toàn bộ hệ sinh thái phục vụ chương trình điện hạt nhân quốc gia.
 TS. Đặng Thanh Lương, Trưởng ngành Vật lý y khoa, Phó trưởng khoa Y Trường đại học Nguyễn Tất Thành, nguyên Phó Cục trưởng Cục an toàn bức xạ hạt nhân. Ảnh: Ngọc Linh |
Bổ sung thêm về yêu cầu đối với nguồn nhân lực điện hạt nhân, TS. Đặng Thanh Lương, Trưởng ngành Vật lý Y khoa, Phó Trưởng khoa Y, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, nguyên Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, cho rằng các lĩnh vực nền tảng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đào tạo. Theo ông, công nghệ điện hạt nhân, vật lý hạt nhân, khoa học bức xạ cùng các chuyên ngành kỹ thuật liên quan là cơ sở để hình thành đội ngũ chuyên gia phục vụ nghiên cứu, quản lý, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành.
TS. Đặng Thanh Lương cho rằng, xây dựng chương trình đào tạo cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của ngành điện hạt nhân, xác định rõ từng nhóm năng lực cần có ở từng giai đoạn phát triển. Chỉ khi trả lời được câu hỏi "cần những con người như thế nào", mới có thể thiết kế được lộ trình đào tạo phù hợp và từng bước hình thành đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của lĩnh vực này.
Với các chuyên gia hạt nhân, thách thức không chỉ nằm ở số lượng hay cơ cấu nhân lực. Điều khó hơn là hình thành được những phẩm chất và chuẩn mực nghề nghiệp đặc thù của ngành điện hạt nhân.
Nếu kiến thức chuyên môn là điều kiện cần để làm việc trong lĩnh vực điện hạt nhân, thì theo các chuyên gia, điều kiện đủ lại nằm ở một yếu tố khác: Văn hóa an toàn.
TS. Trần Chí Thành cho rằng một trong những bài học lớn của ngành hạt nhân thế giới là nhiều sự cố có liên quan đến yếu tố con người. Vì vậy, cùng với năng lực chuyên môn, việc hình thành văn hóa an toàn và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình vận hành được xem là yêu cầu bắt buộc đối với mọi vị trí trong nhà máy điện hạt nhân.
 |
| TS. Lê Chí Dũng, chuyên gia pháp quy hạt nhân, nguyên Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ hạt nhân. Ảnh: Ngọc Linh |
Ở góc độ nhân lực, TS. Lê Chí Dũng, chuyên gia pháp quy hạt nhân, nguyên Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, cho rằng điện hạt nhân là lĩnh vực đòi hỏi khả năng làm việc tập thể ở mức rất cao. Mỗi cá nhân không chỉ chịu trách nhiệm với công việc của mình mà còn phải phối hợp chặt chẽ với các bộ phận khác trong một hệ thống vận hành có tính liên kết và giám sát nghiêm ngặt.
"Văn hóa an toàn là quan trọng nhất", ông nhấn mạnh, lưu ý rằng một quyết định sai hoặc một thao tác không tuân thủ quy trình có thể gây ra những hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi của một nhà máy.
Chính vì vậy, nhiều quốc gia thường lựa chọn nhân lực điện hạt nhân từ những nhóm sinh viên có nền tảng học thuật tốt, sau đó tiếp tục đào tạo và sàng lọc qua nhiều cấp độ, đồng thời chú trọng rèn luyện tính kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và khả năng làm việc trong môi trường tiêu chuẩn cao.
Theo các chuyên gia, một chương trình điện hạt nhân hoàn chỉnh không chỉ cần đội ngũ vận hành nhà máy mà còn đòi hỏi lực lượng nghiên cứu, hỗ trợ kỹ thuật, an toàn hạt nhân, pháp quy, thanh tra, giám sát và ứng phó sự cố.
Đây cũng là lý do Chính phủ đồng thời triển khai hai đề án: một đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân theo Quyết định 1012/QĐ-TTg và một đề án tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân theo Quyết định 624/QĐ-TTg. Một đề án hướng tới chuẩn bị nguồn nhân lực, đề án còn lại tập trung xây dựng năng lực quản lý, thẩm định và giám sát an toàn hạt nhân.
Nhìn từ góc độ đó, phát triển nhân lực điện hạt nhân không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu vận hành các nhà máy trong tương lai mà còn hướng tới xây dựng năng lực quốc gia cho một chương trình có vòng đời kéo dài nhiều thế hệ.
