Ảnh minh họa: Đức Anh/Mekong ASEAN.

Sau mốc thời gian lịch sử của việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp tỉnh, Việt Nam đã chính thức bước vào một giai đoạn phát triển hoàn toàn mới, với 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Thế nhưng, sự thay đổi về địa giới hay sự ra đời của một bộ máy hành chính mới mới chỉ là "viên gạch đầu tiên".

Sự thay đổi về địa giới không chỉ dừng lại ở một "Bản đồ hành chính mới", mà quan trọng hơn, nó đang định hình tư duy của một "Bản đồ kinh tế mới" - "Một không gian kinh tế" mới, nơi các đô thị, khu công nghiệp, cửa khẩu, cảng biển, trung tâm logistics và các nguồn lực khác... được kết nối thành một chuỗi giá trị thống nhất.

Tại tọa đàm "Tăng trưởng trong không gian phát triển mới" do Hội Phát triển Hợp tác Kinh tế Việt Nam - ASEAN (VASEAN) và tạp chí Mekong ASEAN tổ chức ngày 5/8, các chuyên gia kinh tế đều nhận diện một yêu cầu mới về tư duy quy hoạch. Đó là, quy hoạch trong giai đoạn mới không thể chỉ trả lời câu hỏi "xây ở đâu", mà phải trả lời câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để các không gian đô thị, các nguồn lực, năng lực sản xuất, logistics, dịch vụ và đổi mới sáng tạo được kết nối thành một hệ sinh thái có khả năng tạo ra tăng trưởng.

Khi nhà máy và đô thị "gặp nhau"

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong nhiều năm, quy hoạch ở Việt Nam chủ yếu được xây dựng theo tư duy quản lý hành chính. Một bên là quy hoạch hệ thống đô thị quốc gia theo các cấp bậc hành chính (loại đặc biệt, 1, 2, 3...); một bên là quy hoạch không gian kinh tế - kỹ thuật với các hành lang kinh tế và hệ thống khu công nghiệp.

Các khu dân cư được quy hoạch riêng, khu công nghiệp được quy hoạch riêng, hệ thống giao thông được quy hoạch theo ngành, đô thị phát triển theo ranh giới hành chính.

Trong khi đó, các dòng chảy của nền kinh tế lại không vận động theo những đường ranh giới ấy. Doanh nghiệp lựa chọn địa điểm đầu tư dựa trên khả năng kết nối chuỗi cung ứng. Người lao động di chuyển theo cơ hội việc làm. Các trung tâm logistics hình thành theo mạng lưới giao thông. Dòng vốn tìm đến nơi có hệ sinh thái sản xuất và đổi mới sáng tạo.

Khi quy hoạch vẫn chia cắt các yếu tố này thành những "mảnh ghép" riêng biệt, tăng trưởng khó có thể đạt hiệu quả tối ưu. TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng, đây là một trong những điểm nghẽn, quy hoạch không gian kinh tế và quy hoạch không gian đô thị không thể vận hành theo hai logic khác nhau. Trong khi các khu công nghiệp phát triển theo các hành lang kinh tế, đô thị vẫn chủ yếu mở rộng theo ranh giới hành chính, khiến không gian sản xuất và không gian sống chưa được tích hợp đồng bộ.

TS. Việt nói, một nghịch lý dễ nhận thấy là nhiều khu công nghiệp có tốc độ lấp đầy cao nhưng các đô thị xung quanh lại phát triển chậm, thiếu dịch vụ, thiếu nhà ở và hạ tầng xã hội.

Ngược lại, không ít đô thị mở rộng nhanh nhưng lại chưa gắn với các trung tâm sản xuất, dẫn đến áp lực giao thông, chi phí logistics cao và hiệu quả sử dụng đất thấp.

Điều này phản ánh sự thiếu gắn kết giữa hai không gian vốn phải bổ trợ cho nhau: Không gian sản xuất tạo ra việc làm; không gian đô thị cung cấp nguồn nhân lực, dịch vụ và chất lượng sống.

Nếu hai không gian này phát triển tách rời, doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí, người lao động mất nhiều thời gian di chuyển, còn địa phương khó hình thành những hệ sinh thái kinh tế có sức cạnh tranh. Đây cũng là lý do khiến nhiều khu công nghiệp mới chỉ dừng ở vai trò là nơi đặt nhà máy, thay vì phát triển thành các trung tâm công nghiệp - dịch vụ - đổi mới sáng tạo như mô hình của nhiều quốc gia phát triển.

TS. Nguyễn Quốc Việt, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN.

Tích hợp không gian để tạo ra hệ sinh thái tăng trưởng

Từ thực tế đó, TS. Nguyễn Quốc Việt đề xuất chuyển từ tư duy quy hoạch đơn ngành sang quy hoạch tích hợp, trong đó không gian sản xuất, đô thị, giao thông và dịch vụ được thiết kế như những cấu phần của cùng một hệ sinh thái phát triển.

Theo ông, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) cần được thúc đẩy mạnh hơn, cùng với việc hình thành các đô thị vệ tinh kết nối trực tiếp với các khu công nghiệp và trung tâm logistics. Trong khi đó, các đô thị trung tâm cần tập trung vào tài chính, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các ngành dịch vụ giá trị gia tăng cao.

"Cách tiếp cận này không chỉ giúp tối ưu hóa sử dụng đất mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, người lao động tiếp cận tốt hơn với dịch vụ công và các địa phương nâng cao năng lực cạnh tranh. Quan trọng hơn, quy hoạch khi đó không chỉ phân bổ không gian mà còn tổ chức lại các dòng chảy của nền kinh tế," TS Nguyễn Quốc Việt nói.

Liên kết vùng – chìa khóa mở rộng không gian tăng trưởng

Một điểm được nhiều diễn giả tại tọa đàm nhấn mạnh là không gian kinh tế ngày càng vượt ra khỏi ranh giới hành chính. Các hành lang công nghiệp, chuỗi logistics, mạng lưới đô thị và chuỗi cung ứng đều mang tính liên vùng. Điều đó đòi hỏi quy hoạch cũng phải được tổ chức theo logic liên kết vùng thay vì chia cắt theo từng địa phương.

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, chuyên gia kinh tế, không gian phát triển mới chỉ thực sự hình thành khi các nguồn lực được kết nối, khi những lợi thế của từng địa phương được đặt trong một cấu trúc phát triển lớn hơn. Nếu mỗi địa phương vẫn phát triển theo tư duy khép kín, rất khó tạo ra những cực tăng trưởng đủ sức cạnh tranh ở quy mô khu vực và quốc tế.

Điều này cũng phù hợp với nhận định của TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV khi ông cho rằng các hành lang kinh tế Bắc – Nam, Đông – Tây, các vành đai đô thị và không gian hợp tác quốc tế sẽ là những không gian phát triển quan trọng trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, để các không gian này phát huy hiệu quả cần một cơ chế điều phối vùng đủ mạnh, cùng hệ thống hạ tầng và thể chế liên kết đồng bộ.

PGS.TS. Trần Đình Thiên, chuyên gia kinh tế. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN.

Quy hoạch của tương lai là quy hoạch tạo ra năng suất

Trong nền kinh tế công nghiệp, quy hoạch chủ yếu nhằm phân bổ đất đai. Trong nền kinh tế tri thức, quy hoạch phải phân bổ các cơ hội phát triển. Đó là sự khác biệt căn bản được các chuyên gia chỉ tại tọa đàm.

Một bản quy hoạch tốt không được đo bằng số lượng dự án hay diện tích đất quy hoạch. Nó phải được đo bằng khả năng hình thành các chuỗi giá trị mới, giảm chi phí logistics, nâng cao năng suất lao động, thu hút doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và tạo ra những cực tăng trưởng có sức lan tỏa.

Nói cách khác, quy hoạch không còn chỉ là bản vẽ của không gian. Đó phải là bản thiết kế của một nền kinh tế. Và khi Việt Nam bước vào giai đoạn tái cấu trúc không gian phát triển, yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng những đô thị lớn hơn hay những khu công nghiệp hiện đại hơn, mà là kiến tạo những hệ sinh thái nơi đô thị, sản xuất, logistics, công nghệ và con người cùng vận hành trong một cấu trúc thống nhất.

Cũng theo ông Trần Đình Thiên, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính hay quy hoạch được kỳ vọng sẽ mở ra những không gian phát triển lớn hơn, tạo điều kiện phân bổ lại nguồn lực, hình thành các cực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, sẽ là một kỳ vọng thiếu thực tế nếu cho rằng việc sáp nhập địa giới có thể ngay lập tức tạo ra tăng trưởng.

Xét đến cùng, sáp nhập hành chính chỉ là sự khởi đầu của một quá trình tái cấu trúc, còn việc biến một không gian hành chính mới thành một không gian kinh tế thực sự thống nhất lại là một bài toán hoàn toàn khác.

Nói cách khác, phép cộng về hành chính không mặc nhiên tạo nên phép cộng về kinh tế. Ba địa phương có thể trở thành một đơn vị hành chính mới, nhưng ba "nền kinh tế" địa phương vốn phát triển theo những định hướng, quy hoạch và lợi thế khác nhau sẽ không thể ngay lập tức hòa làm một. Do đó cần một chiến lược tích hợp sau sáp nhập để không còn rủi ro là mỗi khu vực vẫn tiếp tục vận hành theo quỹ đạo cũ, trong khi lợi thế của không gian phát triển mới chưa được khai thác. Khi đó, diện tích có thể lớn hơn, nhưng sức mạnh kinh tế chưa chắc đã được nhân lên tương ứng.

Từ góc nhìn đó, theo các chuyên gia tại tọa đàm, thách thức lớn nhất không còn là việc quản lý một địa giới rộng hơn, mà là kiến tạo một hệ sinh thái kinh tế mới trên chính không gian ấy. Đó là quá trình tích hợp quy hoạch, kết nối hạ tầng, tích hợp các nguồn lực, tái cơ cấu mạng lưới đô thị, phân bổ lại các trung tâm sản xuất và dịch vụ, đồng thời xây dựng cơ chế điều phối vùng đủ hiệu quả để các địa phương không chỉ "đứng cạnh nhau" trên bản đồ, mà thực sự tạo ra giá trị, biến một không gian hành chính mới thành một không gian kinh tế mới, rộng mở và năng động hơn.